• (5-6 –дахи ангиин басагадта зааха туршалгын түсэлэй программа) Хэжэнгэ 2015 он Туршалгын түсэл “Мүнгэн уута”
  • 5-6 -дахи ангиин хэшээлэй сэдэбүүдэй хубаарилал (34 саг) Сэдэб 1. Оролто хэшээл. Эжы абын эхин һургаал.
  • Эхэнэр хүнэй 9 эрдэм-оролто хөөрэлдөөн
  • Сэдэб 2. Угаа уһанда хаяхагүй, гарбалаа газарта булахагүй (2 саг)
  • Сэдэб 3.Буряад зоной хүүгэдээ хүмүүжүүлдэг ёһо заншал (3 саг) Сэдэб 4. Дүү хүнэй хүндэлэлгын, мэндэшэлгын ёһо гурим.
  • Сэдэб 5. Тобшолол(1 саг) Сэдэб 6. Ажамидаралай эшэ үндэһэн( 20 саг) Басаган үриин бага наһанһаа абаха һургаал заабаринууд.
  • Гал гуламта-ажамидаралай эхин.( 3 саг)
  • Ажалай дүршэл абалга, бэеэ наряар, тамир һайтай абажа ябалга (1 саг)
  • Буряад хүүгэдэй нааданууд (4 саг)
  • 5.Хүүгэдэй дуунууд, бүжэг хатар. (3 саг)
  • 7.Буряад эхэнэрэй хубсаһа ханарай удха шанар (6 саг).
  • Сэдэб 7. Сээр.
  • Һурагшад иимэнууд юумэ мэдэхэ ёhотой
  • Һурагшад иимэ юумэнуудые шадаха зэргэтэй
  • Иимэ дадалтай болохо зэргэтэй
  • 7-дахи анги ( 34 саг) Сэдэб 1. Оролто хэшээл (1 саг)
  • Сэдэб 3. Сэдэб 4. Эдеэнэй шанар-хүнэй бэе тамирта үзүүлхэ нүлөө (3 саг) Сэдэб 5. Сэдэб 6.

  • Скачать 95.28 Kb.


    Дата16.05.2017
    Размер95.28 Kb.
    ТипПрограмма

    Скачать 95.28 Kb.

    Дашама доржиева



    БУРЯАД РЕСПУБЛИКЫН ЭРДЭМ УХААНАЙ БОЛОН ҺУРАЛСАЛАЙ МИНИСТЕРСТВО

    Х.НАМСАРАЕВАЙ НЭРЭМЖЭТЭ ХЭЖЭНГЫН ДУНДА ҺУРГУУЛИ

    ДАШАМА ДОРЖИЕВА

    МҮНГЭН УУТА
    (5-6 –дахи ангиин басагадта зааха туршалгын түсэлэй программа)


    Хэжэнгэ

    2015 он


    Туршалгын түсэл “Мүнгэн уута”

    (эксперитментальный проект)
    Буряад хүүгэдые хүмүүжүүлгын гол үндэһэн
    Молор холын эртэ урда сагһаа хойшо дэлхэйн ямаршье арад ургажа ябаа үетэнөө хүмүүжүүлгын, һургалгын өөр өөрын онсо ёһо журамтай байһан гээшэ. Тэрэ хадаа түүхын, социальна, соёл болбосоролой, мүн бэшэшье ажабайдалай бодото баримтанууд, зүйлнүүд дээрэ үндэһэлэгдэнхэй.

    Тиихэдэ хүүгэдые һурган хүмүүжүүлгэ тодо зорилготой, удха түгэлдэр байгуулгатай, онол аргатай, хэрэгсэлтэй байһан тула үеһөө үедэ угсаатанайнгаа эгээл эрхимдэ тоологдодог хүмүүжүүлгын һургаал заабари, ёһо гурим дамжуулха аргатай байһан юм. Энэ хадаа арадай заншалта хүмүүжүүлгын ёһо гурим, һургаал болохын хажуугаар, үндэһэтэн бүхэнэй өөрсэ түхэл шарай, шанар боложо үгэнэ.

    Тус түсэл хадаа буряад хүүгэдые ёһо һургаалай, заяг журамай, абари зангай хэмжээнэй, бэе тамир хүгжөөлгын, этнокультурна талаар, мүн тиихэдэ хүбүүд басагадай дундахи хүмүүжүүлгын гуримай илгарал, гэр бүлын болон ниигэм арад түмэнэй найр нааданууд гэхэ мэтэ һургаалай сэдэбүүдые хараадаа абанхай.

    Энэ түсэлэй бэелүүлгэ хадаа бага наһанһаа хүүгэдэй үндэһэн арадайнгаа соел урлалтай, ёһо заншалтай гүнзэгыгөөр мэдэхэ, танилсахын хажуугаар, эхэ хэлэеэ сэгнэжэ һураха, хүгжөөхэ, саашань дамжуулха гол аргануудай нэгэн боложо үгэхэ.

    Тус түсэл Буряад ороной, Забайкалиин хизаарай, Эрхүү можоор һургуули болон сэсэрлигүүдтэ, болон бэшэшье газарнуудта нэбтэрүүлжэ боломоор.

    Зорилгонууд:


    • Буряад хэлэнэй гайхамшагта эрдэни зэндэмэни, баялиг болохо үндэһэн хэлэеэ алдангүй хүгжөөхэ, эхэ хэлэн дээрээ харилсаха таарамжатай арга байгуулха, залуу үеые балшар бага наһанһаань буряад хэлэ үзэхэдэнь урмашуулан дэмжэжэ, арадайнгаа хэлэ, соёл, урлал, түүхэ саашань алдангүй арьбадхаха хүсэл түрүүлхэ, үндэhэн арадайнгаа баялиг – эжы, абынгаа хэлэ сэгнүүлжэ hургаха.

    • Гэртэхиниие багаһаань хүүгэдээ хүгжөөхэ зорилготойгоор урданай болон мүнөө үеын һурган хүмүүжүүлгын еһо гуримтай танилсуулга;

    • хүдөөгэй һургуулинуудай, нютаг зоной дунда холбоо байгуулжа, түрэл хэлэнэй болон соелой хүгжэлтын зорилгонуудые бэелүүлгэ;

    • хүүгэдтэ нэмэлтэ һуралсал эмхидхэлгэ -үхибүүдэй бэе махабадаа хатуужуулха хэрэгтэ тон таарамжатай тамирай гол зүйлнүүдые улад зоной дунда үргэнөөр хүгжөөхэ талаар горитой нүлөө үзүүлгэ.


    Оролто

    Мүнөө үедэ залуу үетэниие арад зонойнгоо анха эртын сагһаа абажа ябаһан алтан заншал, дүй дүршэл дээрэ үндэһэлжэ һургаха, хүмүүжүүлхэ гээшэ хүн бүхэнэй нангин уялга мүн. Тиихэдэ заяанай заншалаар хүбүүд басагадай хүмүүжүүлгэ өөр өөрын онсо илгаатай байһан гээшэ. Тиимэ тула бага наһанһаань эдэ бүгэдые хараадаа абан, хүүгэдэй ухаан бодолой, сэдьхэлэй, абари зангай, бэе махабадай, ажал хүдэлмэридэ дүршэл ололгодо гэр бүлын, багшанарай, аха зоной нүлөө тон ехэ байха зэргэтэй.

    Эхин шатын ангиин һурагшад гэр бүлэдөө, хүүгэдэй сэсэрлигтэ абаһан түрүүшын алхамуудыень улам гүнзэгырүүлжэ, дунда шатын һургуулида арадайнгаа ёһо заншалнуудтай, түрэл дайдынгаа түүхэтэй, мүн бусадшье зүйлнүүдтэйнь танилсахын хажуугаар тэрэнээ хэрэглэжэ шадаха, һураха, ухаан бодолдоо буйлуулжа, сэдьхэлээрээ таталдан, үндэһэнэй мэдэрэл хүгжөөхэ, саашадаа ажабайдалдаа сахин абажа ябахаар хүмүүжүүлхэ багшын нангин уялга болоно.
    5-6 -дахи ангиин хэшээлэй сэдэбүүдэй хубаарилал (34 саг)
    Сэдэб 1. Оролто хэшээл. Эжы абын эхин һургаал.

    Аба эжы хоернай-амиды бурхаднай (1саг)

    Хүүгэдые хүмүүжүүлгэдэ эхэ эсэгын тон ехэ харюусалга. Эхэ эсэгэеэ хүндэлхэ ёһо. Һургаал заабариень хэшээн ябаха – хүүгэдэй уялга.
    Эхэнэр хүнэй 9 эрдэм-оролто хөөрэлдөөн


    • Үнгэдэ сэбэр (сэдьхэлээрээ ба бэеэрээ сэбэр арюун).

    • Үйлэдэ уран (ажал хэрэгтэ гар дүйтэй, уран)

    • Үридэ энхэрэлтэй(урин налгай, энхэргэн эхэ)

    • Үргэлжэ сэбэр сэмсэгэр, гое(нарин, нягта)( нягта ба шадамар эзэн эхэнэр)

    • Ханидаа түшэгтэй(эрэ нүхэртөө үнэн сэхэ, түшэг тулгуури)

    • Хадамуудтаа эльгэтэй(урин налгай)( эрэ нүхэрэйнгөө түрэлхидтэ хүндэ ямбатайгаар хандалга)

    • Найрта дуутай

    • Наһатанда үреэлтэй (аха хүниие хүндэлхэ )

    • Нарата юртэмсэдэ буянтай (тойроод байһан ямаршье хүндэ, юумэндэ урин налгай, хүндэмүүшэ зантайхан хандалга)


    Сэдэб 2. Угаа уһанда хаяхагүй, гарбалаа газарта булахагүй (2 саг)

    (Түшэхэ түрэл, хамжаха ураг хэрэгтэй гэһэн ойлгосо. Һарбаалжа зуралга, түрэл гаралаа тодорхойлго)


    Сэдэб 3.Буряад зоной хүүгэдээ хүмүүжүүлдэг ёһо заншал (3 саг)
    Сэдэб 4. Дүү хүнэй хүндэлэлгын, мэндэшэлгын ёһо гурим. Басаган хүнэй яажа бэеэ абажа ябаха ёһо. (1 саг)
    Сэдэб 5. Тобшолол(1 саг)
    Сэдэб 6. Ажамидаралай эшэ үндэһэн( 20 саг)
    Басаган үриин бага наһанһаа абаха һургаал заабаринууд.

    Эхын басагандаа дамжуулан үгэхэ шадабари, дүй дүршэл:


    • гэрэйнгээ амитадай хойноһоо харууһалжа һургаха, аргал суглуулжа, хатааха

    • нооһо угааха, нэхэхэ.

    • Оедол хэхэ, угалзаар шэмэглэхэ.

    • Арһа элдэхэ, хубсаһа оежо һураха, гэрэй хэрэгсэлнүүдые бүтээхэ.

    • Оро дэбдихэртээ шэрдэг, хибэс нооһоор нэхэхэ.

    • Үндэһэн эдеэ хоол бэлдэжэ һургаха.

    • Зоной дунда бэеэ яажа абажа ябахаб, аха хүнтэй харилсаан, шажанай зүйлнүүдые ойлгуулха.

    • Бүжэг, хатарта һургаха, хуур лимбын аялга доро дуу дуулаха, арадай аман зохеол һайн мэдэхэ болохо.

    • Эхэ эсэгэдээ, мүн бэшэшье зоной ядарха зобохые ойлгожо саг соонь туһалха аргатай уян, дулаан хандасатай байха.

    • Номгон даруу, арюун сэбэрхэн, эхэнэр хүнэй шанар шэнжые дүүрэн шэнгээһэн түхэлтэй байха.

    • Һэргэлэн ба болгоомжотой нарин ябаха.




    1. Гал гуламта-ажамидаралай эхин.(3 саг)

    Гэрэй эзэн- эрэ хүн,

    Гуламтын эзэн –эхэнэр хүн.

    Галдаа шүтэлгэ. Галаа тахилга.


    1. Гэр доторхи тогтомол байра, гурим баримталга. (3 саг)

    Хоймор тала- бүһэтэйшүүлэй тала. Зүүн тала –эхэнэрнүүдэй тала. Эд бараанай хүнэй бэе тамирта үзүүлдэг нүлөө.

    Орон шэрээ- нангин газар. Басаган хүнэй уялга(Айлай орон дээрэ һуужа болохогүй. Нарин нягтаар байлга...).




    1. Ажалай дүршэл абалга, бэеэ наряар, тамир һайтай абажа ябалга (1 саг)

    -үһэеэ нарин нягтаар абажа ябалга( 10 болотороо-4 гэзэгэ; 10-15 болотороо-6 гэзэгэ; 15-20 наһатай болотороо- 8 гэзэгэ; хадамда ошоходоо үһэеэ хахалуулжа даруулга, зүүдхэл зүүнэ). “ 4 гэзэгэ- дүрбэн тэгшэ”, “6 гэзэгэ- зол заяата хаһа”, “8 гэзэгэ надхуулха- 10 зүгэй, 8 хизарай бурхад сахюусадта мүргэнэб”, бэри боложо бууһан эхэнэр 2 гэзэгэ болгожо хахалуулна- 2 бэе, хуби заяагаа холбоһон”

    -бага наһанһаа ажалда атаржажа, хүдэлмэридэ хүдэржэжэ һуралга.( Бог шоройгоо хамалга, шорой шохойгоо сэбэрлэлгэ, аяга шанагаа угаалга, хони хурьгаа, тугалаа адуулга, үнеэ, гүүгээ һаажа һуралга г.м).


    4. Буряад хүүгэдэй нааданууд (4 саг)

    “Хүүхэлдэй”, “Һохор һамган”, “Алта нюулга”, “Шагай наадан”, “Дүүжэн даажан”, “Тэбэг сохилго”, “Шоно ба тарбаганууд” г.м.


    5.Хүүгэдэй дуунууд, бүжэг хатар. (3 саг)

    Урда сагһаа дуулалдажа ябаһан хүүгэдэй дуунуудай, хатар бүжэгүүгэй удха шанар, гүйсэдхэлгэ.

    Ж. “Таабариин дуун”, “Үлгын дуун”, “Дуу андалдаан”, “Шог дуун”

    6. Гар урлал (3 саг)

    - оедолой хэрэгсэлнүүд (зүүн, тэбэнэ, утаһан, миндаһан (шнур из шелковых ниток)хурабша, тобшо, сомпи(пуговица из тесьмы), түдүүли, бүд, шүрбэһэн, арһан, нооһон). Хэб бүтээжэ һуралга.

    - угалза, хээ, тэрэнэй удха шанар.


    7.Буряад эхэнэрэй хубсаһа ханарай удха шанар (6 саг).

    • Дэгэлнүүд(үбэлэй, зунай)

    • Басагадай дэгэл, энгэр, тобшонууд (Тобшоео яажа тайлажа болохоб, энгэрэй удха шанар г.м)

    • Малгайнуудай янза, тэрэнэй зүйлнүүд, удха шанар.

    • Басаганай зүүдхэл

    • Гутал


    Сэдэб 7. Сээр. Хүүгэдэй сээрлэхэ зургаан зүйл(3 саг).
    Сэдэб 8. Дүй дүршэлөөрөө, мэдэсэтэеэ хубаалдалга, харуулга (3 саг)
    Сэдэб 8. Жэлэй дүн гаргалгын хэшээл. Тобшолол. (3 саг)

    Тус программар сэдэбүүдые шудалһанай удаа 5-6 –дахи ангиин һурагшадай мэдэсэ, шадабарида табигдаха шухала эрилтэнүүд
    Һурагшад иимэнууд юумэ мэдэхэ ёhотой:

    • Эхэ эсэгын үүргэ, хүүгэдэй уялга, уг удамаа тодорхойлго

    • Үхибүүдэй хүмүүжүүлгын гол заршам, ёһо гурим

    • Ажамидаралай эшэ үндэһэн болохо гол зүйлнүүд

    Һурагшад иимэ юумэнуудые шадаха зэргэтэй:

    • Угайнгаа һарбаалжа зуража, тэдэнээ илгаруулжа шадаха

    • Гар урлалай хэрэгсэлнүүдые илгаруулжа шадаха, оедол хэхэ, хэб зуража һураха

    • Бэеэ ариг сэбэрээр, нягтаар абажа ябаха

    • Үһэеэ зүбөөр гүрэхэ болохо

    • Хубсаһа хунараа зүбөөр үмдэжэ, тайлажа шадаха гуримтай бололго.

    • Сээр гэһэн үгын удхые ойлгожо абахын хажуугаар, нэрлэгдэһэн зүйлнүүдые тэбшэхэ, саашадаа бага наһанай хүүгэдтэ дамжуулан ойлгуулха.

    • Буряад арадайнгаа ёһо заншалнуудые, сэсэ мэргэн һургаалнуудые хадуун абаха.


    Иимэ дадалтай болохо зэргэтэй:

    • Уншаһан, дуулаһан, хараһан мэдэсэеэ ажабайдалдаа баримталан ябаха, хэрэглэжэ һураха.

    • Шэнэ мэдэсэтэеэ дүү зоноороо, нүхэдөөрөө дүршэлөөрөө хубаалдаха, дам саашань дамжуулха, өөрөө тэгшэ сахин ябаха.





    Хэрэглэгдэхэ литература:

    1. Алагуева В.П. Золотая книга о бурятах.- Улан-Удэ: Бэлиг,2008.



    1. Бабуева В.Д. Материальная и духовная культура бурят. -  Улан-Удэ: Центр сохранения и развития культурного наследия Бурятии, 2004.

    2. Бабуев С.Д, Бальжинимаева Ц.Ц. Буряад зоной урданай һуудал байдалай тайлбари толи.-Улан-Удэ:Бэлиг,2004

    3. Бадмацыренова Ц.Б. Буряад арадай хүүгэдэй аман зохеол.-Улан-Удэ: Бэлиг, 2008.

    4. Батажаргалай Сэрсэгмаа. Заяанаймнай заншал.-Улан-Удэ: Буряад үнэн, 1999.

    5. Галшиев ,-Х. Бэигэй толи.-Улан-Удэ: Домино, 2012.

    6. Дареева О.А., Богомолова О.И. Путешествуем по Бурятии.- Улан-Удэ: Бэлиг, 2010.

    7. Цырендоржиева Б-Х.Ж. Хүн болохо багаһаа.- Улан-Удэ: Бэлиг, 2000.


    7-дахи анги ( 34 саг)

    Сэдэб 1. Оролто хэшээл (1 саг)

    Буян ба нүгэл гэһэн сэдэбээр оролто хөөрэлдөөн.


    Сэдэб 2. Эхэнэр хүнэй 9 эрдэм.(1 саг)

    • сэдьхэлээрээ ба бэеэрээ сэбэр арюун.

    • ажал хэрэгтэ гар дүйтэй, уран.

    • урин налгай, энхэргэн эхэ.

    • нягта ба шадамар эзэн эхэнэр

    • эрэ нүхэртөө үнэн сэхэ, түшэг тулгуури.

    • эрэ нүхэрэйнгөө түрэлхидтэ хүндэ ямбатайгаар хандалга

    • аха хүниие хүндэлхэ



    • тойроод байһан ямаршье хүндэ урин налгай,хүндэмүүшэ зантайхан хандалга
    Сэдэб 3.
    Сэдэб 4. Эдеэнэй шанар-хүнэй бэе тамирта үзүүлхэ нүлөө (3 саг)
    Сэдэб 5.
    Сэдэб 6.

    Коьрта
    Контакты

        Главная страница


    Дашама доржиева

    Скачать 95.28 Kb.