• 12 жэлнүүд. Хулгана
  • Могой, Бар, Нохой
  • Могой
  • Морин, Луу
  • Луу, Хулгана
  • Хулгана
  • Yхэр, Тахяа
  • Могой, Бар, Луу
  • Хулгана, Луу
  • Бишэн Нохой
  • Хулгана, Могой, Бишэн
  • Хонин
  • Сагаалган – манай һайндэр, Саг үедэ мандаха болтогой! Эхэнэр хүнэй хубсаhан болон үhэнэй хубилалга.
  • Гэрэй амитадай наhанай нэрэнүүд
  • УРДАНАЙ БУРЯАД ДУУНУУД Булад таха.

  • Скачать 83.58 Kb.


    Дата30.08.2017
    Размер83.58 Kb.

    Скачать 83.58 Kb.

    Эхэнэр хүнэй хубсаhан болон үhэнэй хубилалга



    Учитель начальных классов

    МБОУ «Борогольская начальная

    общеобразовательная школа»

    Баргузинский район



    Дашиева Екатерина Хандажаповна
    12 жэлнүүд.
    Хулгана жэлдэ түрэһэн зон зориһондоо хүрэдэг, ажалша бэрхэнүүд байдаг. Түргэн сухалтайшье һаа, бэеэ барижа шададаг, шэгээ хубилдаггүй. Луу, Бишэн, Yхэр жэлтэй хүнтэй ехэ таараха. Могой, Бар, Нохой жэлтэй хүнтэй яһала бараг байха. Морин жэлтэй хүнтэй огто таарахагүй.
    Yхэр жэлдэ түрэһэн зон үгэ үсөөнтэй, бэеэ барижа шададаг. Хэрбээ хөөрэжэ эхилшоо һаа, ехэ гоёор, уран хурсаар, удха түгэлдрөөр хөөрэдэг. Гэнтэ ехээр сухалаа хүрөө һаань, холо байгаа һаа дээрэ: юушье боложо болохо. Түргэн сухалтайшье һаа, ехэ бэлигтэй, хурса, бэрхэ байдаг. Могой, Тахяа, Хулгана жэлтэй хүнтэй ехэ таараха. Луу, Бишэн, Yхэр, Туулай, Гахай жэлтэй хүнтэй таарахагүй.
    Бар жэлдэ түрэһэн хүн һайхан сэдьхэлтэй, эрэлхэг зоригтой байдаг. Тиибэшье хэрүүлхээд, тоосоодшье абаха, һэжэг түрэдэг, яараад буру шиидхэбэри абажархидагшье һаа, зондо хүндэтэй ябадаг. Морин, Луу жэлтэй хүнтэй ехэ таараха. Могой, Бишэн жэлтэй хүнтэй таарахагүй.
    Туулай жэлдэ түрэһэн зон түни түбшэн зантай байдаг. Уурлажа, урбагашажа байдаггүй шаху. Бэлигтэй, урагшатай, зондо хүндэтэй, магтаалтай байха. Бүхы юумэниинь бүтэмжэтэй байдаг. Луу, Хулгана жэлтэй хүнтэй ехэ таараха. Могой, Бар, Гахай жэлтэй хүнтэй таарахагүй.
    Луу жэлдэ түрэһэн хүн сэхэ сэбэр, һанаһандаа хүрэдэг. Хүнэй этигэжэ, найдажа болохоор нүхэр байдаг. Түргэн сухалаа хүрөөшье һаа, заримдаа һанаашаараа байгаашье һаа, сагаамар. Хулгана, Бишэн, Могой, Тахяа жэлтэй хүнтэй ехэ таараха. Нохой жэлтэй таарахагүй.
    Могой жэлдэ түрэһэн хүн ехэ сэсэн, юумэнэй удха ушарые гансата ойлгоодхидог, мүнгэ зөөреэр ядамаггүй байдаг. Хүнэй хэлэһэндэ үнэншэдэггүй, гансал өөртөө найдадаг. Һанаһанаа абажа һаладаг, зориһондоо хүрэдэг зон байдаг. Yхэр, Тахяа, Нохой жэлтэй зонтой ехэ таараха. Бар, Гахай жэлтэй хүнтэй таарахагүй.
    Морин жэлдэ түрэһэн хүн ехэ хүхюун зантай, ухаатай сэсэн, суутай олондо мэдээжэ хүн байдаг. Бэедээ найдаһан иимэ хүнэй бүхы юумэниинь бүтэмжэтэй байдаг. Бар, Нохой, Хонин жэлтэй хүнтэй ехэ таараха. Хулгана жэлтэй хүнтэй огто таарахагүй.
    Хонин жэлдэ түрэһэн хүн гоё һайхан юумэ бүтээхэ талаар уран гартай байдаг. Хэһэн юумэндээ дуратай, дуугархадаа торохо тордихогүй зон байдаг. Ехэнхидээ һүзэгтэй, һайхан сэдьхэлтэй, һайн һанаатай. Могой, Бар, Луу, жэлтэй хүнтэй гэмгүй. Нохой, Yхэр жэлтэй хүнтэй таарахагүй.
    Бишэн жэлдэ түрэһэн зон ехэ ухаатай, орёо асуудалнуудые бэлээр шиидхэдэг, һонюуша, юумэ юумэ уншадаг, һайнаар хадуудаг зон. Юумэ уран наряар бүтээжэ, зуража, оёжо шадаха. Тэдэнэй олонхинь суутай зон боложо шададаг. Хулгана, Луу жэлтэй хүнтэй ехэ таараха. Могой, Бар, Гахай жэлтэй хүнтэй таарахагүй.
    Тахяа жэлдэ түрэһэн зон сэсэн ухаатай, бэлигтэй байдаг. Ажалша бэрхэ, хэһэн юумэеэ тухандань хүргэдэг. Бүтээгүй һаань, ехэл гэмшэдэг. Yнэн юумэнэй түлөө хамсыгаа шамажа ородог. Бишэн Нохой жэлтэй хүнтэй ехэ таараха. Хулгана, Луу жэлтэй хүнтэй таарахагүй.
    Нохой жэлдэ түрэһэн зон сэхэ сэбэр, һанаһандаа хүрэжэ шададаг зоригтой байдаг. Һанаһан юумэеэ бэелүүлхын Тула ямаршье юумэндэ торохогүй, үсэд нэтэрүү. Ходол мүнгэтэй, зөөритэй, баян ябадаг. Бүхы юумые шүүмжэлэн харадаг, улан хэлэтые урдаа оруулдаггүй. Yнэн сэхэ юумэнэй түлөө улаагаараа ородог, ехэнхидээ илажа гарадаг. Эрхим хүтэлбэрилэгшэд боложо шададаг байна. Хулгана, Могой, Бишэн жэлтэй хүнтэй ехэ һайн таараха. Гахай жэлтэй хүнтэй огто таарахагүй.
    Гахай жэлдэ түрэһэн хүнүүд ехэ эрэлхэг зоригтой, хэрэгтэй болоо һаань, бэеэшье гамнахагүй байдаг. Нүхэдтөө тэдэ үнэн зүрхэнһөө туһалдаг. Ядаад байгаа һаань, яашье орхихогүй. Дуратай хүндөө анхаралаа ехээр хандуулдаг. Сэхэ сэбэр, һанаһандаа хүрэдэг зон. Хонин жэлтэй хүнтэй ехэл һайн таараха. Бишэн, Могой, Гахай жэлтэй хүнүүдтэй огто таарахагүй.
    Жэл бүри жэгдэ амгалан,

    Он бүри омог дорюун

    Сагаалжа, ногоолжо байя даа!
    Хүйтэн үбэлые дабаха солотой,

    Хүхэ нажарые амадаха үреэлтэй,

    Сагаалган – манай һайндэр,

    Саг үедэ мандаха болтогой!
    Эхэнэр хүнэй хубсаhан болон үhэнэй хубилалга.

    1. Басаган хүн 10 хүрэтэрөө хүбүүн хүнтэй адли хубсаhатай. Энгэртэй, ута хамсытай hомон дэгэл үмдэжэ, бүhэ бүhэлнэ. Дүрбэн гэзэгэ гүрэнэ.

    2. 10 – hаа 15 хүрэтэрөө басаган энгэртэй дэгэл үмдэжэ, 6 гэзэгэ гүрэдэг.

    3. 15 – hаа 20 наhанай хоорондо энгэртэй, ута хамсытай басаган дэгэл үмдэжэ, hиихэ, даруулга, элдэб зүүдхэл зүүхэ. 8 гэзэгэ надхуулха. Энэ үедөө наhа хүсэhэн басаганай тоодо ороно.

    4. Басаганhаа hамган болоходоо, үhэеэ хахалжа, туйба зүүжэ, уужа үмдэжэ, айлай гал гуламтын эзэн болоно.

    5. 60 – hаа 70 хүрэтэр наhанай эхэнэр сахил хүртэжэ, орхимжо зүүжэ, өөрөө лама багшатай боложо, бурханай шаби ороно. Һамган дэгэлээ орхижо, hомон дэгэлээ үмдэнэ. Туйбаяа орхижо, үhэеэ хюhана. Тарни, мани, мэгзэм уншажа, наhанай буян үйлэдэжэ, үри бэедээ буян хэшэг хуряана.

    Иигэжэ эхэнэр хүн хүбүүн шэнжэhээ, басаган боложо, басаганhаа hамган боложо, hамганhаа шабганса боложо, бурханай шаби болодог гуримтай.
    Гэрэй амитадай наhанай нэрэнүүд

    Табан хушуу малай аhан томо аха захань гэбэл – тэмээн эрдэни мүн болоно. 12 жэлдэ нэрэ үгэhэн амитадай бүхы тухалынь тэмээндэ бии юм. Жэшээлбэл: тэмээн хадаа хулгана нюдэтэй, үхэр гэдэhэтэй, барас табгайтай, туулай хоншоортой, луу бэетэй, могой hүүлтэй, морин дэлhэтэй, хонин нооhотой, бишэн бүхэнтэй, тахяа залатай, нохой духатай, гахай hоёотой.


    ХОНИНОЙ ЯМААНАЙ ҮХЭРЭЙ

    1. хурьган 1. эшэгэн 1. тугал

    2. түлгэ 2. шүдэлэн 2. буруун

    3. эрэнь – шүлгэ 3. эрэнь – hиинэг 3. хашараг

    эмэнь – зуhаг эмэнь – зуhаг 4. эрэнь – гунан

    4. эрэнь – хуса, эрье 4. эрэнь – тэхэ, hэрхэ эмэнь – гунжан

    эмэнь – эхэ хонин эмэнь – эхэ ямаан 5. эрэнь – дүнэн

    эмэнь – дүнжэн

    6. эрэнь – буха, сар

    эмэнь – үнеэн

    АДУУНАЙ ТЭМЭЭНЭЙ

    1.унаган 1. ботогон

    2. дааган 2. тором

    3. гунан 3. тайлаг

    4. эрэнь – үреэ 4. эрэнь – дүнэн

    эмэнь – шүдэлэн эмэнь – дүнжэн

    5. эрэнь – hоёолон 5. эрэнь – бура, атан

    эмэнь – хизаалан эмэнь – энгин

    6. эрэнь – азарга, морин

    эмэнь – гүүн


    ЖОРОО ҮГЭНҮҮД


    Таа, бү таа,

    Тарган таршаа.

    Заа, бү заа,

    Заан газаа.


    Арбаад гаран

    Арбагар хасуури

    Арадаа үргэлөөд,

    Асарааб тандаа.


    Талын табан

    Тарган тарбаган.

    Тарбаган табараа,

    Табанhаа таhараа.


    Хон хонхохон,

    Хоёр лонхохон.

    Дон донхохон,

    Долоон домбохон.


    Эрхэлээ, эрхэлээ

    Эшэгэн тэхэ.

    Эшэгэй, эшэгэй,

    Эшэгэй наадан.


    Эбэр ургаа

    Эшэгэн тэхэ.

    Эшэгэй, бэшэгэй,

    Эшэгэй наадан


    Борьбоёо борьбиишоhон

    Борбилоо борьбодоод,

    Борьбоhоонь барингүй

    Борьбиишоhоорь борьбиигооб.


    Аржа – Буржа хаанай

    Арза – бурза адуун соо

    Аргамжа ураг арбагануулhан

    Аргаша ургаша адуушан.




    Тала дайда ехэл,

    Табан хушуун мал:

    Морин, үхэр, тэмээн,

    Хонин, үшөө ямаан.


    Тэмээн, тэмээн

    Тэбэрюухэй.

    Тэмээнэй хүбүүн

    Табарюухай.


    Шишье шиш,

    Бишье биб.

    Тэрэшье тэрэ,

    Тэхэшье ямаан.


    Холхой хорхойтоо,

    Хэшэгтэ эшхэрээ,

    Хорло хотолзоо,

    Хонгир хонгиргоо,

    Эрхэтэ эрхэлээ

    Эжыдээ эльбүүлээ

    .
    Олзо олоод петух,

    Олон тахяагаа ооглоно.

    Олоhон олзонь

    Ори ганса орооhон

    .

    Эрбээхэй эрбэлзээ,



    Элhэн дээрэ хэбтээ.

    Эреэн hайхан эрбээхэй

    Энээгүүр тэрээгүүр

    Эрбэлзээ, дэрбэлзээ.


    Алгана hалганана,

    Ялаагана ялаганана.

    Зоодой, зоодой,

    Зохид загаhан.


    Абын хүл дээрэ

    Эжын хара даха.

    Эжын хүл дээрэ

    Абын хара даха


    Дэгэл дэрыгээ,

    Гутал горойгоо,

    Сабхи сахиигаа.


    Туу, бү туу,

    Тулам дутуу.

    Шуу, бү шуу,

    Шуран бушуу.


    Галуун, галуун -

    Гаа, гаа, гаа,

    Галуун шангаар

    Ганганаа.


    Тэрэ хойно,

    Гэрэй хойно,

    Хори гаран

    Хаара галуун.

    Холуур ябаа хори гаран

    Хонгор халтар галуунууд.


    Холуур ниидээ хори гаран

    Хун сагаан галуунууд.

    Хойгуур гарахань гү?

    Урдуур гарахань гү?


    Арын тэрэ нуур

    Аргагүй томо нуур.

    Хадын тэрэ нуур

    Аргагүй сэбэр нуур.


    Арбан табан

    Тарган тарбаганай

    Арбан гурбанайнь

    Арhые абаарай.


    Тээ тэндэ

    Арбан табан

    Тарган тарбаган.

    Яагаа олон

    Арбан табан

    Тарган тарбаган гээшэб?


    Талын табин тарбаганай

    Табан тарбаган

    Тарган гээшэнь.

    Табхар добо дээрэ

    Тарайжа таршалаад,

    Талада тангарна.


    Нэгэ хүхэ мухар буха,

    Хоёр хүхэ мухар буха,

    Гурбан хүхэ мухар буха.
    Шог шогтоо,

    Шоошмой уhандаа.

    Шог шогтоо,

    Шоро мяхандаа.





    ОНЬҺОН ҮГЭНҮҮД

    Ажал хэжэ, эрэ болодог,

    Арые дабажа, хүлэг болодог.


    Ажал хэhэн хүнэй

    Амбар дүүрэн.


    Ажалша хүн

    Арад зондоо хүндэтэй.

    Хүдэлмэришэ хүн

    Хүн зондоо туhатай.


    Ажалда дуратай хүн

    Алтанhаа үнэтэй.


    Ажал хэhэн

    Аманда тоhон.

    Ажалгүй hууhан –

    Аягада хооhон.


    Ургасын ехэ ажалhаа,

    Ухаанай ехэ эрдэмhээ.


    Аадар бороогой һүүлээр агаар арюун байдаг,

    Ажал хүдэлмэриин һүүлээр бэедэ амар байдаг.


    Ажал гээшэ жаргал.

    Ажал хүниие залуу болгодог.


    Амидын жаргал ― үрмэ зөөхэй хоёр бэшэ, ажал эрдэм хоёр юм.
    Гамтай унахада, морин тарган,

    Эбтэй ажаллахада, ажал түргэн.


    Мүнөө хэхэ юумэеэ үглөө бү болго.
    Унаһан малгайгаа абангүйгөөр ажаллаха.
    Ябаһан хүн яһа зууха,

    Хэбтэһэн хүн хээли алдаха.


    Ургасын ехэ ― ажалһаа,

    Ухаанай ехэ ― эрдэмһээ.


    Удаан унтажа байгаа һаа,

    Ургаса таряа абахагүйш.



    Бусалhаа ама хүрэ,

    Бууралhаа үгэ дуула.


    Ухаатай хүн

    Олоной шэмэг,

    Ургаhан сэсэг

    Уулын шэмэг.


    Һургаалтай хүн

    Толон соо ябаха,

    Һургаалгүй хүн

    Манан соо ябаха.


    Биб гэhэн – гансаараа,

    Бидэ гэhэн – олоороо.






    Булад таха.
    Шэрэмхэн булад тахыемни

    Шэнхинэтэр хатарха морин байха.

    Сээжэхэн алаг зүрхыемни

    Сэнгүүлэн жаргуулха нүхэр байха.


    Алтан сэнтэй тахыемни

    Аржытар хатарха морин байха.

    Алагхан эреэн зүрхыемни

    Амаруулан жаргуулха нүхэр байха.




    ••••••

    Барбагайн шэнги байхадамни,

    Баабайм намайгаа үргөө hэн.

    Баhал мүнөө hанахадамни,

    Иигээд ябахыем үргөөл hэн.
    Эрхэйн шэнги байхадамни,

    Эжымни намайгаа үргөө hэн.

    Эгээл мүнөө hанахадамни,

    Иигээд ябахыем үргөө hэн.



    ••••••


    .



    Коьрта
    Контакты

        Главная страница


    Эхэнэр хүнэй хубсаhан болон үhэнэй хубилалга

    Скачать 83.58 Kb.