• Тоолорды чолологоны
  • Кижиниҥ јаштарын чолологоны
  • Сабарларды чолологоны
  • Јажынып ойногондо, тоологон сӧстӧр
  • Сабарларла ойногон ойын. «Айыл тутканы»
  • Ӱч аҥчы керегинде

  • Скачать 112.04 Kb.


    Дата15.10.2017
    Размер112.04 Kb.

    Скачать 112.04 Kb.

    Кару болчомдор! Бу бичигеште модор сӧстӧр. Ол не дегени, билереер бе? «Модор сӧстӧр» деп учуры јок ойын сӧстӧрди адап јадыбыс. Орустап «скороговорки». Алтай модор сӧстӧр эки башка



    МОДОРЛОР
    Кару болчомдор! Бу бичигеште – модор сӧстӧр. Ол не дегени, билереер бе? «Модор сӧстӧр» деп учуры јок ойын сӧстӧрди адап јадыбыс. Орустап – «скороговорки». Алтай модор сӧстӧр эки башка. Бир канчазы тегин ле айдылган, је чокым ритмикалык кеберлӱ ле байлык рифмалу сӧстӧр. Олорды оок балдардыҥ тилин темиктирерге, албаты чӱмдеген. Экинчи бӧлӱк модор сӧстӧрдӧ качан да болбойтон каткымчылу учуралдар кӧргӱзилген.
    М.П. Чочкина

    * * *


    Мынаҥ, мынаҥ мынычак,

    Мынаҥ ары – тегенек.

    Кырда, кырда кылыр ак,

    Кыр агажы – тегенек,

    Алты бутту аласар,

    Айлы јаҥыс ботпонок.


    * * *

    Јӱгӱре-јӱгӱре, јум таптым,

    Јум алдынаҥ тарак таптым,

    Таракты апарып, таадама бердим.

    Таадам меге сагалын берди,

    Сагалын апарып, кӧлгӧ бердим,

    Кӧл меге кӧбӱгин берди.

    Кӧбӱкти апарып, ийнекке бердим,

    Ийнек меге сӱдин берди.

    Јайып-јуйып ичип отурзам,

    Койонок келип кожо ичти.

    Колым мениҥ «тырс» этти,

    Койонок сӧӧги «корс» этти.
    ** *

    Јӱгӱрип-јӱгӱрип, јуҥ таптым,

    Јуҥ алдынаҥ тарак таптым.

    Таракты алып, Таптанга бердим,

    Таптан меге сагалын берди.

    Сагалды алып, кӧлгӧ бердим,

    Кӧл меге кӧбӱгин берди.

    Кӧбӱкти алып, кӧк уйга бердим,

    Кӧк уй меге сӱдин берди.

    Јайып-јуйып ичип алдым,

    Јайбаҥдадып јӱгӱрдим.

    Јаан бажыма ок тийди,

    Јайпас эдип јыгыл калдым.

    * * *


    Кырда, кырда кузук бар,

    Куу кижиниҥ бажы бар.

    Таарманда талкан бар,

    Тас кижиниҥ бажы бар.

    Бисте, бисте билӱ бар,

    Бичик-билик тууда бар.

    Тузалуда тузы бар,

    Турган малда турлу бар.

    Туу-кырда тура бар,

    Турачакта уулдар јажынган.

    Кем озо табылар,

    Оныҥ бажы јарылар.


    * * *

    Билдим-билдим, биле чокол,

    Чоколдыҥ чокту белек.

    Белектиҥ беш агаш,

    Агаштыҥ арман кузук.

    Кузуктыҥ кубан кер,

    Кердиҥ кер тарал.

    Таралдыҥ тайтыл ӧзӧк,

    Ӧзӧктиҥ ӧрмӧн кайчы.

    Кайчыныҥ кара бычак,

    Бычактыҥ бычыл тот.

    Тоттыҥ тош кара,

    Караныҥ кара тот.
    ** *

    Билдим-билдим, биле чаба,

    Чапчы кайа, кайа дедим,

    Камчы маас, маас дедим,

    Арба јиме, јиме дедим,

    Јуу тогус, тогус дедим,

    Токшын белек, белек дедим,

    Беер талкан, талкан дедим,

    Таар тӧгӱс, тӧгӱс дедим,

    Тӧрбӧ карыш, карыш дедим,

    Кара јерим, белим дедим,

    Јети алда, алда дедим,

    Алты кулаш, кулаш дедим,

    Туу тулган, тулган дедим,

    Тусту баштык, баштык дедим,

    Ирик койдыҥ мӱӱзи дедим.


    ** *

    Билдим-билдим, биле чокол,

    Чоколдыҥ чокту белек,

    Белектиҥ беш агаш,

    Агаштыҥ арман кузук,

    Кузуктыҥ кунан кеер,

    Кеердиҥ кер тарал,

    Таралдыҥ тайтыл ӧгӱс,

    Ӧгӱстиҥ оймок кайчы,

    Кайчыныҥ кара бычак,

    Бычактыҥ бычын тоош,

    Тооштыҥ тот-кара,

    Караныҥ каш кижи,

    Кижиниҥ киш јака.


    * * *

    Тас,тас,таракай,

    Јаман ады – корокой.

    Мен, мен – мечиртке,

    Менеҥ јаман кучыйак –

    Ала-была саҥыскан,

    Орто тӱшкен куйушкан.

    Саҥысканнаҥ ала-тас,

    Јымырткадаҥ јылтырт-тас.

    Отурган јери ойдык, тас,

    Баскан јери тайкак, тас.
    ** *

    Тас, Тастаракай –

    Таманы јок корокой.

    Атка минзе, чабаган,

    Айылга кирзе, копчы.

    Ээриниҥ каажызы јок,

    Ӧдӱгиниҥ ылтармыжы јок.

    Эски капта кулак јок,

    Тас кижиде ук јок.

    Качары ӱйттӱ Тас,

    Кејири куртту Тас.
    * * *

    Кайчы, кайчы «калт» этти,

    «Калт» этти деп, кем айтты?

    Таай эјези-бий айтты.

    Бий айтты деп, кем айтты?

    Бий-каанныҥ кулы айтты.

    Кул айтты деп, кем айтты?

    Кутуктаҥ келген мал айтты.


    ** *

    Кайчы, кайчы «каҥк» этти,

    «Каҥк» этти деп, кем айтты?

    Кижидеҥ келген таай айтты.

    Таай айтты деп, кем айтты?

    Таай энези бий айтты.

    Бий айтты деп, кем айтты?

    Билдирлӱде шал айтты.

    Шал айтты деп, кем айтты?

    Шалмарлу ӧбӧгӧн айтты.


    ** *

    Кайчы, кайчы «калт» этти,

    «Калт» этти деп, кем айтты?

    Таай эјези-бий айтты.

    Бий айтты деп, кем айтты?

    База калтан кул айтты.

    Кул айтты деп, кем айтты?

    Кутуктаҥ келген шал айтты.

    Шал айтты деп, кем айтты?

    Шалыр кийимдӱ эмеен айтты.


    * * *

    Бисте, бисте билӱ бар,

    Бий кижиниҥ бажы бар.

    Таарманда талкан бар,

    Тас кижиниҥ бажы бар.

    Куурманда кузук бар,

    Кул кижиниҥ бажы бар.
    * * *
    - Не табыш бар?

    Кайдаҥ келдигер?

    - Алтай бажынаҥ.

    - Нени алдыгар?

    - Ӧтпӧк алдыс.

    - Ӧтпӧгӧӧр кайда?

    - Ийт јиген.

    - Ийдигер кайда?

    - Камышка кирген.

    - Камыжаар кайда?

    - Ӧрткӧ кӱйген.

    - Ӧртӧӧр кайда?

    - Јаҥмыр ӧчӱрген.

    - Јаҥмыраар кайда?

    - Јерге кирген.

    - Јереер кайда?

    - Кар бӱркеген.

    - Караар кайда?

    - Чана истеген.

    - Чанагар кайда?

    - Аҥчы кийген.

    - Аҥчыгар кайда?

    - Бу отуры.
    ** *

    Бӱгӱн, бӱгӱн тӱжендим

    Мӱркӱт адам канадын.

    Кара уйымныҥ мӱӱзин

    Казыкка кагып тӱжендим.

    Кааннаҥ келген кара адым

    Тойго сойып тӱжендим.

    Тӱӱнчекче, тыт кӧрдим.

    * * *

    Атыйым-бытыйым бий сарайы,



    Сарайдыҥ саҥ кудур,

    Кудурдыҥ уулы шылтай,

    Шылтайдыҥ шылы јактай,

    Јактайдыҥ јарым бичик,

    Бичигештиҥ муҥ кире,

    Кирелейдиҥ кичин ачын,

    Ачынайдыҥ айман телегей,

    Телегейдиҥ тек кулун,

    Кулунныҥ куба кемин,

    Кеминниҥ керт тайга.

    МЕРГЕН ЛЕ АЙАНАНЫҤ ОЙЫНДАРЫ
    Тоолорды чолологоны
    ** *

    Бир – билӱ

    Эки – эгӱ

    Ӱч – ӱлгӱ

    Тӧрт – тӧжӧк

    Беш – белдӱш

    Алты – аркыт

    Јети – јер

    Сегис – серке

    Тогус – торко

    Он – орын
    * * *

    Бир – бука

    Эки – эчки

    Ӱч – ӱзӱт

    Тӧрт – тӧӧ

    Беш – бее

    Алты – айгыр

    Јети – јеек

    Сегис – сек

    Тогус – торбок

    Он – јылан
    Кижиниҥ јаштарын чолологоны
    Он – ийт

    Јирме – тийиҥ

    Одус – бӧрӱ

    Тӧртӧн – тӧӧ

    Бежен – белек

    Алтан – тайак

    Јетен – кӧжӱӱр

    Сегизен – булгууш

    Тогузон – сокы

    Јӱс - јымыртка


    Сабарларды чолологоны
    Эргек – Башпарак, Бетпейек

    Ус сабар эмезе уч сабар – Бажы-Кырлу, Бадан-Тырмак, Беди-Шили, Балалу-Ӱдек

    Ортон сабар – Ортон-Мерген, Ортон-Оймок, Тере-Сокы

    Ады јок сабар – Алтын-Сары, Обо-Чечен, Тедей-Бакчы, Ойо-Чечен

    Чычакай – Кичӱ-Бий, Кичӱ-Быйак, Кичӱ-Баай, Чычайак, Чылдыр-Чимик, Кичӱбей
    Јажынып ойногондо, тоологон сӧстӧр
    Бир, эки, ӱч, тӧрт, беш –

    Киске ӱредип јат.

    Араайынаҥ…

    Кичинектеҥ…

    Киске ле чычканды кожуп јат.

    Каруузы – чычкан.

    Киске бар, чычкан јок,

    Мен барадым бедиреп.


    ** *

    Бир, эки, ӱч, тӧрт, беш,

    Алты, јети, сегис, тогус, он.

    Кем озо табылар,

    Оныҥ бажы јарылар.

    Јарыларын сакыбай,

    Капшай барып јажынгай.

    Эмди база сакыбайдым,

    Слерди барып бедирейдим.
    Сабарларла ойногон ойын. «Айыл тутканы»
    Бир бала эки колыныҥ сабарларыныҥ баштарын бириктирип, чадыр айылга тӱҥей эдип, јайа тудуп алар. Экинчи бала ол айылга кирерге, јӧп сурап јат. Озо ло баштап эргектиҥ ле ус сабардыҥ ортозындагы јаан ӱйттеҥ баштаар:

    – Бу јаан тежиктеҥ (ӱйттеҥ) кирейин бе?

    – Јок, ол мениҥ тӱнӱгим – деп, баштапкы бала каруу берер.

    «Экинчи тежиктеҥ кирейин бе?» дезе, «Јок, ол мениҥ сарлыгымныҥ јадыны» деген каруу болор. «Ӱчинчи тежиктеҥ кирейин бе?» дегежин, «Јок, ол мениҥ тӧӧмниҥ јадыны» деер. «Тӧртинчизинеҥ кирейин бе?» деп суранза, «Јок, ол мениҥ койымныҥ јадыны. Мынаҥ кир» деп, нӧкӧри алакандарыныҥ ортозындагы јаан ӱйт јаар кӧргӱзер. Онызы айылга алдынаҥ ӧрӧ кирейин деп колын сунза, нӧкӧри оныҥ колын кыпсый тудала сураар:

    – Не келгеҥ?

    – Адам јыду койон аткан. Оныҥ эдин кайнадарга, кара казан сурап келдим.

    – Казан аркыттыҥ кийнинде. Киреле, алал.Калак, кирип јадала,эжик ӱйдинде јаткан каруулчык сары ийдиме туттурдыҥ. Анаҥ качар дейле, тоҥ тезекке тайкылып јыгылдыҥ. Бозого алдында јаткан кату тереге бӱдӱрилдиҥ. Эжик бажында темене кадап салгам, сайдырдыҥ. Кажаанныҥ ары јанында алмыс-јелмиске алдырып ийдиҥ – деер.

    Экинчизи «Адып-тудуп ал!» дейле, тӱрген уштылып чыгарга албаданар. Айыл туткан бала оныҥ колын алакандарыла бек тудуп аларга чырмайар. Каптырып, чыгып болбой калганы сабарларын чыт этире јудруктанып алар. Тудуп алганы сурап јат: «Шукшулайын ба? Тӧбӧлӧйин бе?»

    «Шукшула» дезе, јудрукты сабарыла чукчып ачар. «Тӧбӧлӧ» дегежин, јудругыла ӱстинеҥ кагып ачар. Ачылган сабарларды коштой отурган балдарга ӱлештирер. Јаан сабардаҥ – эргектеҥ баштаар: «Ме, сеге – тӧжи». Ус сабарды берип айдар: «Ме, сеге – кабыргазы». Ортон сабарды берип, «Ме, сеге – јарды» деер. Ады јок сабарды (тӧртинчи сабарды) бергенде, «Ме, сеге – јодозы» деп айдар. Чычакайды јеҥдирткен кижиге берип айдар: «Ме, сеге – јыду кара богы».

    Божонып чыга берзе, ол «айыл тудар». Божодып ийгени «айылга» кирерге суранар.Анайып, ойын јаҥынаҥ баштала берер.


    КОКЫР КУУЧЫНДАР
    Ӱч аҥчы керегинде
    Ӱч нӧкӧр аҥдап барган. Олор бир ӧзӧктӧ кујурга келеле, аҥ сакыыр деп шӱӱшкен. Аттарын буулап койоло отургажын, тӱнде јызырт-мызырт табыш угулган. Ӱчӱлези кујур јаар адып ийерде, «тазырт» эдип калган.

    – «Тазырт» эткени немези? – деп, бирӱзи сурады.

    – Табарар јерди таап барды, «тазырт» этпей канайтсын. Сыгынныҥ мӱӱзи «шылырт» эткен эмей – деп, экинчизи айтты.

    Таҥ адарда, јыгылган сыгынды кӧрӧр деп баргажын, ӱч ады јыга аттырткан јаткылады. Мыны кӧрӧлӧ, ӱчӱ јӧптӧшкӧн: кӧскӧ лӧ кӧрӱнген немени – чымылды да болзо, адар.

    Баскылап бараткажын, бирӱзиниҥ бажына кӧгӧӧн коно берди. «Кыймыктанба!» дейле, бир нӧкӧри адып ийерде, оныҥ бажы ӱзӱлеле, чарчай берген.

    Оны кӧрӧлӧ, ӱчинчизи айткан: «Бата-а, байа талкан јип јадарда, сагалы барбаҥдап турган. Эмди бажы кайда барт?»


    ** *

    База ла ӱч аҥчы аҥдап барган. Баскылап отургажын, айуныҥ ичегени кӧрӱнген. «Кӧксимди айландыра армакчыла буулагар. Мен ичегенге кирейин. Армакчы тыҥый ла берзе, оны кайра тартаар» дейле, бирӱзи ичегенге кире берген.

    Армакчы тыҥый ла берерде, эки аҥчы бар-јок кӱчиле нӧкӧрин чыгара тарткан болтыр. Кӧргӧжин, оныҥ бажын айу ӱзе тартып салтыр.

    – Бу байа ичегенге кирип јадарда, башту болгон беди? – деп, бирӱзи сураган.

    – Байа таҥкы тартып отурарда, бажы бойында ла болгон эди – деп, экинчизи ого каруузын берди.
    БАЙЧЫЛ КЕЛИН

    (кеп куучын)


    Озодо бир сӱреен байчыл келин болгон дежет. Ол бир катап кӧрзӧ, јаан сууныҥ ары јанында бӧрӱ койлорды тудуп турган. Ол келеле, байлу сӧстӧрлӧ айткан:

    – Агаачыныҥ ары јанында јоон агаш, јоон агаштыҥ кийнинде кажар агаш, кажар агаштыҥ кийнинде улыычы маараачыны тудуп јат.

    Улус оҥдобогон. Бойы канча ла кире кыйгырарда, бӧрӱ барбаган. Арт-учында ол кабайда јаткан уул баланы алала ыйладарда, бӧрӱ качкан дежет.

    Оноҥ бӧрӱ айткан эмтир: «Кыс кижини кӧрзӧм, кыјыгым курыыр. Ӱй кижини кӧрзӧм, каткым келер. Уул кижини кӧрзӧм, богоно сӧӧгим «борт» эдер, болчок јӱрегим «барт» эдер».


    АК-САГЫШ ЛА КАРА-САГЫШ

    (чӧрчӧк)
    Ак-Сагыш ла Кара-Сагыш деп эки карындашта ак уй, кара уй, ак ат, кара ат, ак ийт ле кара ийт болгон. Бир катап карындаштар олорды ӱлешкен эмтир. Ак-Сагыш ак тындуларды алган, Кара-Сагыш караларын алган. Олор јӧӧжӧзин коштоп, малын айдап баратканча, Кара-Сагыш айткан:

    – Ак-Сагыш, ол ак уйды сойып јиик. Биске кара да уй једер.

    Анайып, ак уйды карындаштар сойло, јип салган. База бир кӱн јортыпбарадала, Кара-Сагыш база ла айтты:

    – Ак-Сагыш ол ак атты сойып јиик. Биске кара да ат једер.

    Ак-Сагыш база ла јӧпсинди, ак ат јилди.

    Оноҥ Кара-Сагыш ак ийтти Ак-Сагыштаҥ база сурап, јип салды.

    Бир кӱн Ак-Сагыш уйкунаҥ туруп келзе, Кара-Сагыш кара уйды, кара атты, кара ийтти алганча јӱре бертир. Ак-Сагыш јолын улалтып баратканча, сары-сары талдарлу арал кӧрӱнди. Аралга кирип барза, јапаш турды. Арыган бойы јапашка киреле, конор деп сананды. Кӱн ажып барадарда, јапашка тӱлкӱ кирип келди. «Арка јердиҥ чычкандарын тудуп јиир деп турала, Кӱн ашканын билбей калтырым, а-а» дейле, јадып уйуктай берди.

    Кызыл эҥир кирип турарда, койон јетти. «Аралдыҥ сагалагын јип туруп, эҥир киргенин билбей калдым» дейле, јадып уйуктай берди.

    Тӱн койыла берерде, айу јетти. «Кара мӧштиҥ кузугын тӱжӱрип турала, тӱн киргенин билбей калдым» деп айдала, база ла јада берди.

    Караҥуй тӱн текши кирерде, бӧрӱ кӱлӱк јеткен. «Караты-Каанныҥ ак малы суу јогынаҥ кырылып јат. Оныҥ эдин јип, тӱн койылганын сеспей калтырым» дейле, јада тӱшти.

    Анча-мынча бололо, койон шыпылдады:

    – Јерди каза-каза келгенде, тоҥмок суу чыгып келер деп, алдында ада-энем айдатан эди.

    – Тойоэт јип аларга турум.Андый неме айтпа – деп, бӧрӱ койонды арбады.

    Ак-Сагыш јадала, олордыҥ куучынын јазап угуп алды. Таҥ адарда, аҥдар курсагын табарга, тарап-таркай берди. Ак-Сагыш јапаштаҥ чыгала, Караты-Каанныҥ јуртын кӧстӧп, базып ийди.

    Једер јерге келгежин, Караты-Каанныҥ ак малы, албаты-јоны суу јогынаҥ шыралап, кырылып јаткан болтыр. Ак-Сагыш каанныҥ каалгалу эжигин кайра ачып, кирип келеле айтты:

    – Мен слерге суу табып берзем, нени беререер?

    Караты-Каан карсылдада каткырды:

    – Сен, јокту тербезен, сууны кайдаҥ табатаҥ? – Оноҥ ӧчӧгӧн айас айтты: – Сууны тапсаҥ, ак малымныҥ тал-ортозын берерим, азыраган балдарымныҥ кичӱзин берерим.

    Абакайын кычырала, алама-шикирле Ак-Сагышты тойо азыразын деди. Аштаган-суузаган Ак-Сагыш тойоло, алкы бойы амырайла, Караты-Каанныҥ эжигинеҥ чыкты. Кара јерди казала, тоҥмок сууны чыгарып, суузаган ак малды, торологон албаты-јонды – ончозын суула тойдырды.

    Калапту бӱткен Караты-Каан кайа кӧрӱп ыйлайт, бери кӧрӱп каткырат. Айткан сӧс – аткан ок. Ак-Сагышка јарым јӧӧжӧзин, Кымыс деген кичинек кызын берди.

    Ак-Сагыш эжин ээчидип, талдап алган јери јаар малын айдады. Ак-Сагыш ла Кымыстыҥ алын эдегине бала базып, кийин эдегине мал базып, эҥке-тоҥко јуртап јаткажын, Кара-Сагыш аказы једип келген турды. Карындажыныҥ байыганын кӧрӱп, мекеленип сурады:

    – Ак-Сагыш карындажым, сен ненеҥ улам мынайда байыдыҥ?

    Ак-Сагыш кӧп сананбай, сары тал ӧскӧн аралдагы јапашты айдып берди. «Анда ла јатсаҥ, байыырыҥ» деди.

    Арыган-јобогон Кара-Сагыш аралга једип барза, чындап та, сары-сары талдыҥ аразында јапаш турды. Ол ого кирип, иргеге јадала, амырай берди.

    Кӱн кырдаҥ ажып јадарда, јапашка кызыл тӱлкӱ кирип келеле, «Арканыҥ чычканын јип, Кӱн кырдаҥ ашканын билбей калдым, а-а» дейле, јадып уйуктай берди.

    Кызыл эҥир кирип турарда, ак койон јетти. «Јеекен аралдыҥ сагалагын јууп, эҥир киргенин билбей калдым» дейле, јадып уйуктай берди.

    Бӱрӱҥкӱй эҥир кирип турарда, айу ӧрӧкӧн кире конды. «Кара агаштыҥ кузугын терип, караҥуй киргенин билбей калтырым» деп айдала, база ла јада берди.



    Эҥир-тӱн ӧтти, кӧк бӧрӱ једе конды. Айткан куучыны мындый болды: «Батазын, Караты-Каанныҥ малы суугатойыптыр. Кара айгыры маҥдайыма тепти. Оныла согужып, эҥир-тӱн ӧткӧнин билбей калтырым».

    Оны уккан Кара-Сагыш чыдажып болбоды. Карсылдада каткырып ийерде, кӧк бӧрӱ јиндӱ кардын јара тартты.

    Коьрта
    Контакты

        Главная страница


    Кару болчомдор! Бу бичигеште модор сӧстӧр. Ол не дегени, билереер бе? «Модор сӧстӧр» деп учуры јок ойын сӧстӧрди адап јадыбыс. Орустап «скороговорки». Алтай модор сӧстӧр эки башка

    Скачать 112.04 Kb.