страница10/24
Дата15.05.2017
Размер3.59 Mb.

Письменное наследие Кавказских албан том 1


1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   24

Тörə Bitiqi

Книга судебных правил (Судебник)
(Отредактированные и измененные позже места выделены)
Əvəlgi polojenası Törə bitikininq:

Burungisi ki, pampasel etərlər bizni ki, törələri yoxtur.

Ekinçi ki, ne üçün emdi yazdıq, ya kimninq priçinasпndan.

Üçünçi, nışanı küçününq barça törələrninq.

Dörtünçi ki, kimlər törəçilər bolmax kerək.

Beşinmi ki, ne nemədir törə, ya kimgə törə bolmaq, ya tərəni kimgə sımarlamaq kerək.

Altпnçı ki, ne türlü tiyər bolmağa törəçilərgə ya zaxotçalarğa.

Yedinçi, tanıxlar üçün ki, nedir alarnınq inamları.

Sekizinçi, ant üçün ki, ne türlü bolmaq kerək, ya kimgə berilir ant.

Toğuzunçu ki, tiyməstir krisdənlarğa dinsizlər alnına barmağa törəgə.

Onunçı ki, xaysı bitiklərdən yığdıq, ya xaysı millətlərdən aldıq törələrni.

Burungisi ki, pampasel etərlər bizni ki, törəsi yoxtur

Haybatlı ari vartabedninq yasağanı bu Törə bitikini xoltxasından Sdepannos gatoğigosnпnq barça ermenilikninq.

Əvəlgi toxtalmaqı da başlanmaqı barça törə bitiklərininq. Basta yazar anınqkibiklərə cuap ki, bizni pambasel etərlər ki, yoxtur bizdə törə.

Ari Cannınq şnorkundan hadirləndik yazmağa törələr bitikini.

Əvəl cuvap berəlik alarğa ki, pambasel etərlər Krisdosnunq törəsini ki, törə yoxtur ermeni krisdanlarda. Zera köplər bardır ki, maxtarlar özgə dayfanınq törələrini ki, könü törələri bar. Kimlər ki bu işni sözlərlər, kendiləri könü törədən tayıptırlar da özgələrni də klərlər taydırmağa, yenqil esli adəmilərni.

Burungi cuvap alarga munu berirbiz ki, Tenqri əvəldən adəmininq tarbiyatına toxtattı tanımağa könülüknü. Anınq üçün dinsizlərninq doktorları toxtatıp törə xoydular ki, kim ki bolvanlarğa yaman aytsa, ölümlü bolğay, da kim ki atasına xol uzatıp urgay, xolun keskəylər. Xaytıp Movses kendi törəsinə arttırdı bu işninq törəsini, alıp əvəlgi törədən: kim ki atasına u anasına yaman aytsa, ölümlü bolğay. Xaytıp surp Avedaranı Biyimiz Krisdosnınq barça törələrninq tügəllikidir, anınq üçün buyurur: «Işitinqiz ki, aytıldı Eski Törədə bu türlü, yoxesə men sizgə Yənqi buyurumen bu türlü da berkitirmen Eskini Yənqi bilə, berip sizinq yaxşı erkinqizgə aytпp: sövgəysiz sizinq sınqarnqıznı, necik sizinq boyunquznu”.

Ekinci, həlbəttə, yaxşı erkinə berir adəmininq barça yaxşılıxın xılımağa, xaysın ki, toxtatır ki, bizim erkimizdədir ki, barça adəmilər bilə könülük bilə barmağa. Ol səbəp bilə ne Avedarannı yazıp, xoymadılar əvəldən, yoxesə söz bilə ayttılar.

Ekinçi. Krisdos keldi da övrətti tügəl törə tügəl adəmilərgə, da kləmədi toxtamağan Adəmilərgə bitik bilə berməgə. Anınq üçün ögüt berir surp Awedaranda ki, barışkay kendininq zaxoçası bilə, törəgə kelmiyin. Dağı da Krisdos yarğuçununq manisi bilə alani etti surp Awedarandan ki, barça, kimsə kimgə borçlu esə, tölöv etkəy yaxşı könqüldən, yaxşı es etip, zera adəmininq esi kendininq yarğuçudur. Munqar oğşaş barça yarğu işlərini esləmək kerək. Bu türlü Krisdos buyurur Avedaranda şafarnınq manisini, egər anпnq egirlikini taptı esə əvəldən, sonqra maxtadı anınq usunu ki, yarlıxap etti ol egirlikni kendininq eyəsinə, xaysı bilə ki kirmədi törəninq alnına sağış berməgə. Körgüzür ki, tiyişlidir yarğu bolmağa, yoxesə mağtamax bilə üvrətir ki, çarə bar esə, suxlanmasın yarğuga barmağa. Munqar oxşaş hrajarel etər surp Avedaranda törə etməgə anqar ki, xoltxa etti Krisdostan ki, ayt xardaşıma ki, üləşkəy menim bilə atamnınq oçiznamın. Oşta eki türlü bardır sizdə səbəp: adəmilik tarbiyatından da törədən, mani, ne üçün suxlanç bolursiz özgələrninq törəsinə? Mundan övrənip, aytır arakəl Boğos ki, heç sizdə könü törə yoxtur, ne üçün siz kendinqizgə xısxa u egirlik etməgə xoymassiz, yoxesə siz xısxa u egirlik etərsiz tügül özgələrgə, yoxesə xardaşlarğa da.

Üçünci. Kləmədi Tenqri berməgə yazğan törə ki, bolmağay prezmuşenadan könülüktə bolğaybiz, yoxesə süvük bilə, yarlığamax bilə saxlağaybiz künülüknü u yazmağan törəni hər zamanda.

Dörtünçü ki, yetkincə Tenqri yöpsündü Törəni, u proroklarnı, u Avedarannı, necik ki yaxşı urlux bolğay canımızğa, da bu türlü könülük bilə də etməgə yarğularnı. Beşinci ki, Törə, u proroklar, u Avedaran teşkirilməstir, yoxesə törə prezmuşenadan teşkirilir uluslarda u millətlər arasına. Anınq üçün boş etər Tenqri ki, uslular tergəp baxkaylar, ne türlü işesə, anqar körə etkəylər yarğunu. Altпncı ki törədə prezmuşenadan antka tüşər, da Biyimiz Krisdos tıyar ant içməkni, klər ki, biz könü krisdənliktə tirilgəybiz ki, könü könü bolğay, egri egri bolğay.

İkinci. Nə üçün indi və hansı səbəbdən yazdıq.

Dağı da ne üçün emdi klədik yazmağa törələrni, ya ne səbəptən teprəndi esimiz bu işkə. Egər ki yazdıq esə əvəlgidə ki, kerəkimiz dügül edi yazğan törə berilməgə Tenqridən, yoxsa köp kez işittik panbas özgə milləttən ki, yoxtur krisdanlarda törə. Kim ki munu aytır, bilməsti ari bitiklərninq küçüni. Munınqki yaman sağıştan 2 türlü yamanlıx toğar: 1, ya sağışlar edi, ki törəni xoygan essiz edi; 2, ya kləməs edi ki, könülük bolğay edi adəmilər arasına dünyada.

2-inçi ki, ol biliklikni ki, tarbiyatımızdan bar edi, yamanlıx söndürdü, da tügəl yaratılğan adəmini yarımdıx etti, da sövüknü u şağavatnı körəlməsizlik xapanel etti.

3-ünçi, bu vaxtlarda erinçəkliktən üvrənməg kləməslər Eski u Yənqi Törələrni ne markarelərdən, ne Avedarandan ki, bolğaylar edi ari bitiklərninq küçündən bilməgə könü törəni. Anınq üçün klədik bu Törə bitiki bilə oyatmağa alarnı, necik kimsəni yuxudan.

4-ünçü, bu vaxtlarda biliklik eksildi, ki biliklik bolsa edi, bolur edik sınap u tanqlap zəmanəsinə körə; anınq üçün yöğdıq barça milləttən u uluslardan, da yazıp ta berkittik oxşaş Eski u Yənqi Törələrgə, ne türlü proroklar xoydı da Avedaran buyurdu. 5-inçi ki, bu zamanda Ari Can ızyavit etməs, necik Soğomon u Taniel vaxtına, ya necik Gorıntos kerməninə, ya özgə uluslarda ki, könü Törə etərlər edi. Zera Ari Can edi körgüzücü alarnınq yürəkinə, anınq üçün suxalanc dügüllər edi yazğan törələrgə. Necik surp arakellər kləmədilər yazıp berməgə surp Avedarannı əvəldən, yoxsa sözləri bilə inandırıp xaytardılar, da andan sonqra suxlandılar yazmağa, alay ox törəni də yazıp xaldırmadılar, zera alarnınq



dağın özgə ulu sağışları bar edi xaytarmaxlıx üçün, yoxsa pokoy berdilər Eski Törə bilə, da kermənlrninq obıçayı bilə, da ari bitiklərninq kücü bilə törələrin etməgə. Yoxesə bu zamanda barçadan keri tüştük. Bu səbəptən prezmuşena yazıp xoyduq törələrni.

6-ınçı ki, yarğununq işi ant bilə tügəllənir, evet ki, Tenqridən buyurulmadı ant içməgə. Yoxesə yamanlıx artıptır bu zamanda, a krisdanlar tügül ki yalğız yarğu alnına ant içər, yoxsa hər yerdə hər kez heç nemədən, da anınq bilə Xutxaruçumuznunq buyruxun heç etərlər, da biz klədik ki, Tenqrininq boyruxun heç etkənlərgə törə u ganunk berkitip xoydux yarğuda.



7-inçi ki, bolmamaxı üçün törəninq barmağaylar özgə millətninq törəsinə, necik buyurur edilər markarelər ki, yoxmıdır Tenqri Israyel arasına ki, bolvanlarga barırlar, xaysın ki, arakellər də anı tabalap aytırlar ki, tiyməstir krisdanlarğa özgə millətninq alnına yarğuğa barmaga.

8-inçi, körərbiz emdigi vaxtta ki, bardır axpaşlar, vartabedlər, kahanalar, biylər, başketxoyalar ki, yüz körüp, u orunc alıp, da biliksizliktn könü yarğunu egri etərlər. Anпnq üçün köptən az yazıp xoyduq Törə bitikində ki, bolğay ögüt u toğrulux anınq kibiklərgə.

9-unçu ki, yaratılğan tarbiyatımız dayma unutuçudur yaxşılıxn köp türlü can u ten günahından. Həlbət, kləsək yarğunu toğru etməgə, vaxtında unutup yamqılırbiz, andan sonqra poşman bolup, sağışka tüşərbiz ki, alaymıdır yoxsa alay dügül. Anпnq üçün ki, bu türlü xıyınlı sağış bolmağa, anınq üçün yazıp xoyduq törə bitikini, hər vaxt, xolumuzğa alıp, esləgəybiz törəmizni da körgüzgəybiz özgə millətkə ki, dayma törələrimizni ari bitiklərdən etərbiz ki, sözləri bolmağay bizni tabalamağa.

10-unçı, xaçan ki adam yaratıldı ürdü da berdi anqar Biy Tenqri Ari canıпnq şnorhkın. Ol şnork, necə bardı ilgəri, adəmilər üsnə arttı, da, xaçan ki xaytıp yazıxka tüştülər, ayttı Tenqri: «Xalmağay menim canım adəmilərdə, zera can yergəsindən tengə xayttılar. Xaçan ki Krisdos keldi dünyağa, ol Ari Cannı yənə berdi adəmilərgə da can yarğusun, xaysı ki surp Avedarandır da ganunk, zera bilir edi Biyimiz Krisdos ki, dünya adəmiləri prezmuşena dünya yarğusun yararlar edi. Tiyəsidir emdidən sonqra bitik bilə yöpsünməgə törələrni, tanqlap barça ari bitiklərdən.

11-birinci ki, bilgəylər yarğucılar Törə bitikindən toğru yarğu etməgə, bilip ki, kendiləri də turmaxtırlar köktəgi yarğucununq alnına yarğuğa.

12-nci, kimlər ki törninq alnına kelirlər, xorxu keçirgəylər, anınq üçün ki, xaçan adəmilər alnına bolmaslar egrini könü etməgə, həlbət, köp türlü söz bilə cəht etərlər yarğucunu aldamağa, ne türlü bolsarlar köktəgi yarğucununq alnına turmağa ki, barça yapuxlarnı kərər ki, anınq alnına kimsə aldamax bilə bolmas könü bolmağa, yoxsa könülük bilə tergöv bolsar?

Oşta bu 12 türlü başişlər biri birinə baylap, səbəp xoyarbiz Törə bitikinə oxşaş surp arakellərgə, xaysı ki Biy Tenqridən yarğucular berildilər dünyağa, da xaytıp Ari Can bilə toğurdular hajrabedlərni u vartabedlərni, ari yıxövnünq yarğuçuların. Zera bu 12 tügəl san haybatlandı barça dünyağa, zera bu 2 altıdan toğdular, da bu 6 san dünyaninq yaratılğanınınq künləridir, da ölçövüdür adəmininq 6 teprənişininq, da sanıdır adəmilikninq tarbiyatınıq.

Dağı da bardır köp türlü haybatlıq ki, bu işlərninq ari bitiklərdə. Dağı da oxşaştır 12 nahabedlərninq pokolenasına Israyel oğlanlarınınq, xaysılarına ki, berildi Tenqridən yazılğan törə Movses xoluna.

Anınq üçün bu 12 türlü başişlər bilə tügəllərbiz Törə bitikini.

Dağı da ne səbəp boldı bizgə ki, başladıq bu Törələrni yazmağa?

Köp vaxttan beri ulu sağışta edim bu Törə bitiki üçün ki, hər kez bizni tabalarlar edi bizim xom da, özgə dayfa da. Dağı da hörmət xoyup bizgə bu iş üçün sövüklü ari bitiklərninq şəgerti Boğos vartabed köp türlü hörmətli - hörmətli sözlər bilə, da menbolmadım üstümə almaga, mahana etip menim biliksizlikimni da tenimninq tıncsızlıxını, da sağış ettim ki, xoltxa etkiy edim özgə küclü ari vartabedlərdən, zera bar edilər köplər ol vaxtta atlı - çuvlu pilisopalar.

Evet ki, bilip menim cınsımnınq bizminlikini, kləmədim kimsəni bu işkə keltirməgə. Yoxsa asrı tanqlar edim ki, arakellər u belgili ari atalar munınqki ulu işninq xayğusuna bolmadılar.

Evet ki, xaytıp boldı səbəp bu Törə bitikini yazmağa hörmət xoyğanından bizgə der Sdepanos gatoğiqosnınq barça ermenilikninq, bir də, eki də bizdən xoltxa etti, da men mahana ettim menim biliksizlikimni da köp kez tartındım bu iştən.

Xaçan ki artıxsı xoltxa etti, men də üstümə aldım menim miskinlikim bilə, bilip ki, tiyəsidir hnazant bolmağa duxovnıy buyruxka. Egər ki, Tenqridən esə bu yaxşı sağış da tügəllənsə anınq onqarmaxı bilə, asrı yaxşı; a egər tügəllənməsə menim başlağanım, özgə ari atalar, tügəlləp, başka çıxargaylar. Zera əvəl əvəldən barça ustalıq tügəl, bir adəmidən başlanıp, da andan tügəlləndi, yoxesə köplərdən, zera, azdan köptən tapıp, biri birinə keltirip, biriktirdilər barça ustalıqnı. Xaytıp esimə aldım ki, Biyimiz Krisdosnınq yarğusuna barasımen, ol ki, yüz körməs, ne orunc almas, anınq üçün tiyişlidir manqa yazmağa xolum bilə Tenqrininq yarğusununq oxşaşın. Bolmağay kimsə tabalağay aytkan sözümnü. Egər kimsə biliksiz esə, övrənsin, a egər tügəl övrəngən esə da munda nemə eksik tapsa, kendi tügəlləsin. 2 yartın yaxşı könqüllərni yöpsünürbiz sövük bilə».
Русский перевод

(Автор перевода: А. Гаркавец)



Начальные положения Судебника

Первое, о тех, которые злословят, что у нас нет законов.

Второе, почему мы теперь написали, и кто тому причиной.

Третье, о замечательной силе законов.

Четвертое, какие люди должны быть судьями.

Пятое, что такое суд, на кого возлагается суд, или кому следует вверять суд.

Шестое, как следует вести себя судьям и тяжущимся.

Седьмое, о свидетелях, каково к ним доверие.

Восьмое, о присяге, какой она должна быть, и кому назначается присяга.

Девятое, о том, что христианам не подобает обращаться в суд неверных.

Десятое, из каких писаний мы выбрали, или у каких народов мы взяли законы.

Первое, о тех, которые злословят, что у нас нет суда

Этот Судебник был составлен достославным святым вартабедом по просьбе католикоса всех армян Степана.

Изначальное установление и начало всех законоуложений.

Вначале он отвечает тем, которые злословят о нас, что у нас нет законов.

К написанию книги законов мы были подготовлены по милости Святого Духа. Прежде всего ответим тем, которые злословят о Христовом законе, что суда у (2v/157v) армянских христиан нет. Ибо много таких, которые хвалят законы других наций, что у них есть истинные зако(

ны. Те, кто говорят это, уклонились от истинного права сами и других, легкомысленных людей, стремятся ввести в заблуждение.

Первое, что мы им ответим, это то, что Бог изначально заложил в природе человека стремление к справедливости. Посему доктора язычников определили и установили закон, что если кто(нибудь оскорбит идолов, должен умереть, и кто поднимет руку на отца и ударит, пусть ему отсекут руку. Также Моисей в своем законе ужесточил закон по этому делу, взяв из прежнего закона: кто оскорбит своего отца и свою мать, подлежит смерти. Также и святое Евангелие Господа нашего Христа, являясь завершением всех законов, повелевает поэтому: «Послушайте, что сказано в Старом Законе такто. А я вам в Новом повелеваю так(то и Старый утверждаю Новым, отдавая на вашу добрую волю, говоря: любите ваших ближних, как самих себя».

Второй, конечно же, предоставляет доброй воле человека вершить всяческую добродетель, устанавливая, что в нашей воле поступать со всеми людьми по справедливости. По этой причине и Евангелие вначале не изложили письменно, а проповедывали устно.

Второе. Христос пришел, и учил людей всех вместе закону вообще, и не хотел людям, которые еще не имели твердых убеждений, дать закон на письме. Потому в святом Евангелии он наставляет, чтобы мирились с соперниками по пути в суд. Притчей о судье в святом Евангелии Христос объясняет, что каждый, кто кому-нибудь должен, обязан возместить долг по доброй воле и по справедливости, хорошо рассудив, ибо судьей человека является его собственное сознание. Подобно этому следует разрешать все судебные дела. Так учит Христос в Евангелии и в притче об управителе: хотя сначала он нашел его нечестным, но потом похвалил за ум, что достойно признался в нечестности своему хозяину и благодаря этому не предстал перед судом для дачи отчета. Он показывает, что судиться нужно, но похвалою учит, что, если можно, пусть не стремятся обращаться в суд. Подобным образом в святом Евангелии Он отказывает в суде тому, кто просил Христа: «Скажи брату моему, пусть разделит со мной наследство отца моего». Вот вы имеете двойное основание, естественное и законное, тем не менее, почему вы жаждете суда других? Заключая из этого, апостол Павел говорит, что истинного суда нет в вас самих, вот почему вы не подвергаете лишениям и несправедливости самих себя а притесняете и обижаете не только других, но и братьев.

Третье. Бог не захотел дать писаный закон, дабы не пребывать нам в праве по принуждению, а во все времена блюсти справедливость и непи(

саные законы из любви и сострадания.

Четвертое, Бог счел достаточным, чтобы Законы, пророки, Евангелие были в нашей душе как хорошее семя и чтобы таким образом отправлять суды по справедливости.

Пятое, Закон, и пророки, и Евангелие неизменны, а принудительный закон изменяется по странам и народам. Посему Бог позволяет, чтобы мудрецы исследовали, каковы обстоятельства дела, и судили в соответствии этим.

Шестое, в суде по принуждению доходит до присяги, а Господь наш Христос запрещает клясться, желая, чтобы мы жили в (5r/160r) истинной христианской вере и правда была правдой, а кривда кривдой.

Второе, почему мы теперь написали, и кто был тому причиной.

Почему ныне мы пожелали написать законы, или по каким причинам наш разум отважился на это дело.

[Первая причина.] Хотя мы и писали раньше, что у нас не было нужды, чтобы писаный закон был дан от Бога, однако много раз мы слышали от других народов злословия, что у христиан нет закона. Кто

говорит это, не знает силы священных писаний. Вследствие подобного злостного рассуждения возникает два зла: первое, либо они полагают, что установивший законы был невеждой; второе, либо он не хотел, чтобы в мире среди людей была справедливость.

Второе – то, что зло погасило то знание, которым мы обладали от природы, и человека, созданного совершенным, сделало неполноценным, и ненависть преградила путь любви и милосердию.

Третье, в нынешние времена люди из-за лени не хотят учиться Старому и Новому Законам, ни из пророков, ни из Евангелия, чтобы благодаря силе свя(

щенных писаний познать истинный закон. Поэтому мы пожелали разбудить их этим Судебником, словно спящих.

Четвертое, в нынешние времена знание убавилось, а если бы знание было, мы могли бы расследовать и выбирать законы соответственно времени; поэтому мы собрали у всех народов и стран и, записав, закрепили подобно Старому и Новому Законам, как установили пророки и повелевает Евангелие.

Пятая [причина] состоит в том, что в настоящее время Святой Дух не воздействует так, как во времена Соломона и Даниила, или как в городе Коринфе, или в других странах, где творили истинный суд. Ибо указующий Святой Дух был у них в сердце, и потому они не стремились иметь писаные законы. Как святые апостолы сначала не хотели изложить святое Евангелие на письме, а обращали в веру словами, и лишь потом пожелали записать, точно так же и законы они не изложили на письме, ибо ими владели другие великие помыслы во славу обращения (неверных), но позволили отправлять суд по Старому Закону, городским обычаям и силой (6v/161v) священных писаний. Но ныне мы отвратились от всего этого. По этой причине мы были вынуждены изложить законы на письме.

Шестая [причина] состоит в том, что судебные дела кончаются присягой, тогда как Богом не позволено клясться. Однако в настоящее время зло умножилось, и христиане не только присягают перед судом, но и клянутся в любом месте, по любому ничтожному поводу, тем самым пренебрегая заповедью нашего Спасителя, и мы захотели утвердить в суде право и законы для тех, кто попирает Божьи заповеди.

Седьмое, дабы под предлогом отсутствия закона не обращались в суд других наций, против чего предостерегали пророки: разве нет Бога у Израиля, что они ходят к идолам? – и в чем укоряли их и апостолы, говоря, что не надлежит христианам ходить в суд перед иноверцами.

Восьмое, в нынешнее время мы видим, что есть епископы, проповедники, священники, князья, главные старейшины, которые извращают правосудие,

проявляя пристрастие, получая взятки и по невежеству. Поэтому многое мы лаконично изложили в Судебнике, дабы он послужил им в укор и в исправление.

Девятое, наш характер устроен так, что мы постоянно забываем добро ввиду многообразных душевных и плотских грехов. Хотя мы и хотим, несомненно, творить суд справедливо, но в час суда забываем и ошибаемся, затем раскаиваемся и впадаем в сомнения: так это или не так? Поскольку испытывать такие сомнения очень мучительно, мы написали этот Судебник, дабы, постоянно имея его под рукой, сами помнили наши законы и показывали иноплеменцам, что наши законы мы всегда применяем, исходя из священных писаний, дабы им не было что сказать нам в укор.

Десятое, когда человек был сотворен, Господь Бог вдунул в него, как семя, дар Святого Духа. Тот дар со временем в людях все больше развивался, но, когда они отвратились и впали в грех, Бог сказал: «Да не останется дух мой в человеках, ибо они отвернулись от духовного уклада к плоти». Когда же Христос пришел в мир, он вернул людям Святой Дух и дал им духовный суд, то есть святое Евангелие и каноны, ибо знал наш Господь Христос, что люди как земные создания вынуждены судиться судом земным. Впредь надлежит пользоваться писаными законами, выбранными из всех священных писаний.

Одиннадцатое, чтобы судьи знали из Судебника, как творить правый суд, памятуя, что и они сами должны будут предстать перед судом небесного судьи.

Двенадцатое, чтобы те, которые приходят в суд, устрашились, ибо если они, несмотря на старания обмануть судью многообразными речами, конечно же, не смогут выдать ложь за истину перед людьми, то как же предстать им перед небесным судьей, который зрит все скрытое и перед которым никто

(8v/163v) не может оправдаться обманом, но будет

судим по справедливости?

Вот эти двенадцать главных обстоятельств разного рода мы связываем друг с другом и считаем основанием составления Судебника – подобно святым апостолам, которые были назначены от Господа Бога судьями мира, а затем со Святым Духом породили патриархов и вартабедов, судей святой церкви.

Ведь число двенадцать чтимо во всем мире как совершенное, так как слагается из двух шестерок, число же шесть есть число дней сотворения мира, и мера шести человеческих движений, и число человеческих характеров. В священных писаниях имеется и много других славных примеров. Есть еще пример двенадцати родоначальников колен Израилева потомства, которым в руки Моисея были даны Господом писаные законы. Исходя из этих двенадцати главных обстоятельств, мы и составляем Судебник.

Что еще стало поводом к тому, чтобы мы стали писать Судебник?

Об этом Судебнике я размышлял давно, так как нас постоянно упрекали и свои, и чужие. Увещевал меня и склонял к этому делу своими многочисленными нравственными наставлениями вартабед Павел, возлюбленный ученик священных писаний, но я не мог взвалить на себя этот труд, объясняя отказ моим невежеством и плотской немощью; и попытался я

упросить других сильных из праведных ученых монахов, так как в то время было много именитых и прославленных философов. Однако, зная неотзывчивость нашего народа, я не хотел никого к этому принуждать. Но я очень удивлялся, что апостолы и известные святые отцы оставили без внима(

ния это великое дело. Но решающим стимулом к написанию Судебника послужило почтительное обращение к нам владыки Степана, католикоса всех армян, который и раз, и два упрашивал нас, хотя я многократно отказывался, ссылаясь на мое невежество. Но когда он стал настаивать еще больше, я, со своей убогостью, взял это дело на себя, сознавая, что надлежит пребывать в послушании духовному повелению. Если эта благая мысль от Бога и (10r/165r) если с Его помощью дело будет выполнено, то очень хорошо; а если мое начинание не будет завершено, то другие святые отцы дополнят и доведут до конца. Ибо всякое совершенное произведение сперва начинается одним человеком и им выпоняется, но завершается многими, и они, открыв кто больше, кто меньше и дополнив друг друга, соединяют воедино все мастерство. Я сознавал и то, что должен буду предстать перед судом Господа нашего Христа, который не лицеприятствует и не берет взяток, и потому мне надлежит собственноручно начертать подобие Божьего закона. Пусть никто не осуждает сказанного мною. Если невежда – пусть учится, а если совершенен в науке и обнаружит здесь изъян, пусть восполнит сам. Добрую волю обеих сторон мы примем с любовью.
Продолжение текста

(Отредактированные и измененные позже места выделены)



Üçüncü. Qanunların gücü barədə.

Dağı da yazar surp Mikayıl vardaped Törə bitikininq xuvatı üçün köp türlü yalbarmaq der Sdepannos qatoğiğosğa: Xolarmen sendən, haybatlı ata da barça ermenilik yıxövlərininq başı, bolmağay ki, heç tə yenqil sağışlağaysen can sartın kerəkli işni, xaysın ki, menim üstümə beripsen. Zera tiyəsidir manqa ki, körgüzgəymen sanqa köptən az ki, nedir xuvatı Törə bitikininq, xaysını ki, xolumuzga alıpbiz. Zera Törə bitikininq oğşaşı bar ganonkta, zera tiyişlidir bizgə tüzməgə törəni u ganonknı ki, biri birinə oxşağay. Xaytıp bu türlü bardır oxşaşı biri birinə. Zera ganonk cannı toğru etər, da törə tenni, həlbət, egər biri birindən ayrlıp esələr, yoxsa köp yerdə birikirlər. Necik can u ten ki, tarbiyat bilə 2-dirlər, ol türlü ayırılmas, xatışıp biri biri bilə, bolurlar bir da köp neməni bir erk bilə xılınırlar, ol türlü ganunkta törələr. Anınq üçün, egər ki yoluxsa xatışılmağa eksinə, biri birini sındırmastır.

Da ne türlü ganonknu bilicilər tüzüptürlər, ol türlü törəni də; da ne türlü yanqılğanlarğa ganonkta pokuta u xorxu bar, ol türlü törədə bar; da ne türlü törədə zından u baylamaq bar egrilərgə, ol türlü ganonk‘ta zından u baylamaq xarğamaqtır; da ne türlü yazıxsız adəmilər üsnə ganonk nemə bağ xoymastır, ol türlü törə də anınqkibiklərninq üsnə, kimlər ki toğrudurlar dünyada; da ne türlü ari kişi xorxmastır köktəgi yarğucıdan, ol türlü anmeğ adam xorxmastır dünya yarğucusundan.

Xaytıp dağı da yaxşılıx beriliptir bizgə ki, barça ari bitiklərni anınq üçün tüzdülər ki, adəmilərni yazıxtan tartkaylar, ol türlü Törə bitiki cəht etər tıymağa yamanlarnı u egrilərni ki, sövük bilə u yaxşı könqül bilə tirilgəylər biri biri bilə. Dağı da aruvluq bilə tirilmək artarlıqtır, bu da törədə bolmaq kerək. Bu türlü manilərni berip uslularğa ki, tanığaylar ki, neçə türlü yaxşılıx bar munda havasar barça adəmilərgə ki, talaşnı, öpkəni kötürür da eminlikni u yaxşılıxnı toxtatır adəmilər arasına. Da xayda ki törə eksiktir, anda talaş köptür, da xayda törə u könülük bolsa, eminlik artıxtır ol ulusta, dünyada u yıxövlərdə, zera bir ülüşü Tenqrininq şnorhkundan berilgən yıxövlərgə eminliktir.

Törtünçü, dağı da yazar, kimlərdir yarğuçılar, ayırır biri –birindən könülərini, oxşaşlarını.

Əvəlgi u könü yarğucu Tenqridir, ne türlü buyurur markare Tavit ki, yarğu etər Tenqri kendininq joğovurtuna. Dağı da aytır prorok: «Biy Tenqri bizim yarğucumuz». Yənə aytır: «Kel, Tenqri, da et seninq yarğunqnu». Dağı da munqar oxşaş bardır köp işlər, zera kendi Tenqridir yarğucu ki, övrətir bizgə könü yarğunu, xaysı bilə ki dir, adəmilrəgə tüzgəndir bu törələrni, ne friştələrgə, ne canavarlarğa.

Evet ki törədə yazğandır: öldürücü canavarnı öldürmək kerək,– tügül anınq üçün ki, canavarlar ögütləngəylər, yoxesə adəmilər. Dağı da devlərgə də boldı yarğu ki, köktən yergə tüştilər, friştədən devlər boldılar öktəmliklərinə körə, dügül köp kez, yoxsa bir kez. Xaçan ki yarattı Tenqri adəmini, ol çaxta belgili etti ki, yarğucumuz da Eyəmiz kendidir. Da Krisdos keldi dünyaga da ayttı: «Yarğu etməgə keldim bu dünyaga», da «Atam kimsəninq yarğusun etməs, barça yarğunu berdi Oğul xoluna». Da budur Tenqrininq yarğusu ki, Yarıx keldi dünyaga, da adəmilər artıx sövdülər xaraxğuluxnu, ne ki yarıxnı. Da Tenqrininq atı atalır ayırılmas tarbiyat, zera ne türlü yarğucudur Oğul, ol türlü Ata u Ari Can. Da bu işari bitiklərdə alanidir, kim kləsə tergəməgə.

2-inci, yarğucılar atını berdi Tenqri adəmilərgə ki, yarğu etinqiz könülük bilə öksüzgə u tulğa. Da bu iş havsardır xanlarğa, biylərgə da xartlarğa, xaytıp markarelərgə, kahanalarğa, xaysı ki Movses xoydı yarğucılar anabadda, da mundan sonqra Esu zoravor. Ol türlü Soğomon xoldu Tenqridən uslulux ki, yarğu etməgə bilgəy joğovurtka. Bar edilər kahanalar u xartlar yarğular eskidə, ne tьrlь aytır bitiklər də ki, kahanalar bolğaylar xanlп işninq üsnə yarğucılar.

Ne üçün Tenqri havsar berdi yarğuculuxnu?

Anınq üçün ki, barçası bu şnorhktan menqərüçi bolğaylar da xaytıp ki, eksiklikindən yarğucılarnınq biri birin zrgel etkəylər. Da Yənqidə buyurdı Biyimiz Krisdos surp arakellərgə ki, olturğaysiz 12 olturğucta yarğu etməgə 12 millətkə Israjel xomına. Da alardan teşkirip aldılar başlıxlar barça krisdanlarnınq. Ol türlü xaytıp Krisdos övrətti mane bilə egri yarğucu üçün ki, tügəl könü yarğu

etməs edi, barça kimsə adəmilərdən esi kendinə yarğucudur, canına u teninə u 5 seziklikinə, da aruvluxta saxlağay kendini.
Русский перевод

(Автор перевода: А. Гаркавец)


1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   24

Коьрта
Контакты

    Главная страница


Письменное наследие Кавказских албан том 1