страница11/24
Дата15.05.2017
Размер3.59 Mb.

Письменное наследие Кавказских албан том 1


1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   24

Третье, о замечательной силе законов

Дальше святой вартабед Микаель пишет о силе

Судебника со многими мольбами к отцу Степану, католикосу. Прошу тебя, благословенный отче и глава всех армянских церквей, не почитай делом праздным и легким то духовное обязательство, которое ты наложил на меня. Посему мне необходимо показать тебе вкратце, в чем сила предпринимаемого нами Судебника. Поскольку подобие судебника имеется в канонах, нам следует изложить по порядку законы и каноны, чтобы было видно их сходство друг с другом. И вот каково их взаимное сходство. Как каноны исправляют душу, так и закон совершенствует тело, и, конечно, хотя они отделены друг от друга, но во многом едины. Как душа и тело, которые в сущности два отдельных естества, неразлучно соединяясь друг с другом, образуют единство и многое совершают единой волей, точно так же каноны и законы. Потому, хотя и бывает, что они соединяются, но они не нарушают друг друга. Как каноны составлены людьми сведущими, так и законы; как в канонах существует искупление и устрашение для преступников, так и в законе; как в законе для неправых существует тюрьма и кандалы, так и в канонах анафема служит темницей и оковами; как каноны не налагают на безгрешных людей никакого бремени, так и суд на тех, которые чесны в земных делах; и как праведный человек не боится судьи небесного, так и невинный человек не боится судьи земного. [Судебник] приносит нам еще одно благо: подобно тому, как все священные писания установлены для того, чтобы отвлечь людей от греха, так и Судебник стремится преградить путь злым и неправым, дабы люди жили в любви и доброжелательстве друг к другу. Жизнь в чистоте есть праведность, и это должно быть и в законе. Эти доводы мы привели для мудрецов, дабы они узнали, сколько здесь хорошего в равной мере для всех людей, ибо [суд и законы] устраняют споры и обиды и утверждают между людьми мир и добро. И где недостаток в законах, там много раздоров, а где есть закон и справедливость, в такой стране изобилует мир и в жизни, и в церкви, ибо одна из Божьих милостей, дарованных церкви, это – мир.

Четвертое, описывает, кто суть судьи, различает судей истинных и истинно0подобных

Первый и истинный судья – Бог, как возвещает пророк Давид: «Бог судит народ свой». И еще говорит пророк: «Господь Бог – наш судья». Говорит еще: «Приди, Боже, и соверши суд свой». Имеется еще много подобных примеров, поскольку Бог сам есть Судья, который учит нас истинному суду, из чего явствует, что эти законы Он установил для людей, а не для ангелов и не для животных. Да, в законе записано: животное, причинившее смерть, следует убить, – однако вовсе не в наказание животным, а людям. Еще был суд и для духов, по которому они пали с неба на землю и из ангелов превратились в злых духов – вследствие их гордыни, но было это не многократно, а единожды. Когда же Бог создал человека, то сразу возвестил, что Он сам есть наш Судья и Господь. И Христос пришел в мир и сказал: «Судить пришел я в этот мир», и «Отец Мой никого не судит, но весь суд отдал в руки Сыну». Суд же Божий состоит в том, что свет пришел в мир, од(

нако люди больше полюбили тьму, а не свет. Именем же «Бог» называется нераздельное -неделимое, неразрозняемое, неразличаемое) естество,

ибо как Сын является судьей, так и Отец и Святой Дух. И это ясно из священных писаний, если кто желает исследовать.

Во-вторых, звание судей Бог дал людям, говоря: «Творите суд по правде сироте и вдове». И это касается в равной степени королей, князей и старейшин, а также пророков и священников, которых Моисей поставил судьями в пустыне, а затем могущественного Иисуса [Навина]. Также Соломон просил мудрости у Бога, чтобы уметь судить народ. Судьями в старых судах были также священники и старейшины, как сообщают писания, что в уголовных делах священники должны быть (13v/168v) судьями.

Для чего Бог предоставил суд в равной мере всем?

Для того, чтобы все пользовались этим даром и также чтобы из(за недостатка в судьях люди не причиняли лишений друг другу. И в Новом (Завете) заповедал Господь наш Христос святым апостолам: «сядете на двенадцати престолах судить двенадцать колен народа Израилева». От них же переняли это право вожди всех христиан. Также в притче о неправедном судье, который не судил по истинной правде, Христос учил, что сознание каждого из людей является судьей ему, его душе, и телу, и пяти чувствам и что каждый должен сам держать себя в чистоте.

Продолжение текста



(Отредактированные и измененные позже места выделены)

5. Dağı da nedir yarğu, ya kimlərgə bazıp sımarlamaq kerək, ya kimlərgə tiyər yarğunu etməgə.

Da yarğu kimdən aytıldı? Əvəl Tenqridən, sonqra markarelərdən ki, yarğu nedir. Yarğu barça işlərninq tergəməkidir. 3 türlü iş bar ki, adəmilər teprənirlər dünyada: yaxşı u yaman, da ortaçaxlı. Kimlər ki alani yaxşı kişilərdir da kimsəni zrgel etməslərdir, alarga yarğu kerəkməstir. A kimlər ki oğrudur, ya xaraxçıdır, ya baş yevüçüdür, alarnпnq işi tas bolmaqtır. A yarğu ortaçaxlı аdəmilərninqdir, kimninq zaxoccası bar. Ne türlü Soğomon 2 xatunnınq es bilə tergəp taptı yarğusun, ol türlü Taniel markare es bilə açtı Šuşannınq 2 xartnınq yarğusun. Da Krisdos 2-inçi kelgə ninə onq yanındagi alani artarlarğa aytsar: «Kelinqiz, Atamdan alğışlanğanlar»,– da sonq yanındagi alani yazıxlılarğa aytsar:

«Ketinqiz Mendən, xarğışlılar, menqi otka». Xaysı alanidir bu türlü ki, ortaçaxlılarnnınqdır yarğu, ortaçaxlı alardır, kimlər ki yazıxlarından xaytıp, pokutovat etiptirlər, alarnпınq ölçər Tenqri yazıxın, pokutasın, da kimninq yazıxı artıx bolsa, ol bersər cuapın. Alay ox dünya yarğusuna körgüzür. Tiyişlidir yarğucuğa ki, bitikçi, uslu, axıllı bolğay, da ari bitiklərninq kücün yaxşı bilgəy, da barça adəmilikni igi bilgəy ki, yarğunu toğru etkəy.

Tiyişlidir yarğucılarğa ki, lataları bilə tügəl bolğay, da anqlı u axıllı u saxt bolğay, bolmağay ki, törəni anqlamıyın, kimsəgə eksiklik etkəy. Necik ki bir peşəkar, tügəl peşəsin üvrənip bilməgəy, bolmas ustalıx etməgə, necə artıx dağın biliklik kerək yarğucularğa, xaysı ki Tenqrigə yaraşır. Zera yarğu yarmax Tenqrininqdir, oldur könü yarğucu, da dünya yarğucuları Tenqrigə oxşaştır. Anınq üçün kerəktir ki, yüz körmiyin, Tenqrininq yarğusun könü etkəy da Tenqrininq alnına açıx yüzlü bolğay.

Dağın da kimgə tiyəsidir berməgə boyruxun yarğuculuxnunq?

Eski Törədə belgili edilər yarğucular, markarelər, kahanalar ki, Tenqridən tanqlandılar, da alardan tanqlandılar xartlar, uslu yarğucular. Bolur ki, yoluxur yarğu yarmağa xanlarğa u ulu biylərgə. Da bizgə bu türlü bolsun. Xaysı ulusta bar esə krisdan xanı ya ulu biy, alar dünya yarğusun xayğurğaylar allarına könülük bilə. Da yıxöv yarğusun axpaş xayğurğay vartabedlərninq övrətməki bilə, 2 ya 3 axıllı ketxoyalıx bilə. Da xaysı ulusta bolmasa xan ya ulu biylər, tiyəsidir axpaşka sımarlamağa yarğu işin ki, barça yarğularn ol xayğurğay. Bolmağay ki, bu işkə utru bolğay kimsə, zera bardır axpaşlar arasına ki, biliksizdir da axça kücü bilə tanqlanğandır. Bilirmen munı men də. Yoxesə biyik asdicanları bardır axpalarnınq da barça canlar üçün cuvap berüçüdürlər Tenqrininq alnına, alay ox bu yarğular üçün bergəylər. Necik yoğarı aytıldı ki, vartabedlər bilə etkəylər törəni. Egər ki yarğu başı biliksiz bolsa, xatında olturğan bilicilərdən övrəngəy yarğu işini ki, pambassız biyəngəylər könülükkə.

6.Dağı da ne türlü tiyişlidir bolmağa, könü ya egri yarğuda.

Tiyişlidir yarğucığa ki, orunc aluçı bolmağay, zera yazğandır ki, orunc soxraytır, necə ki iti köz bolsa. Zera ol yarğucu ki könülük üstünə orunc almastır, anınq sözü keçər yarğuda, da könülük bilə yarğuğa uç etər, da kim ki işitsə, biyənir. Ne türlü Tenqri ayttı ki, yüz körmənqiz, yoxsa könü yarğu etinqiz. Egər ki könülük bolmasa,

köp adam esi bilə yazıxka tüşər, da bu iştən özgə millətninq yarğusuna barırlar. Da könülük bolsa, yarğucılar da bazıp bolur Tenqrininq sözün aytmağa ki, men yarğu etər esəm, menim yarğum könüdür; baxmasın kensininq aslamına, cəht etsin ki, barça adəmilərni biyəndirgəy. Egər ki sadaxa barça nemədən artıx esə, yoxsa yarğunu könülük bilə tiyəsidir etməgə, tiyməs xocağa yüz körməgə, ne miskingə yarlıxamağa, ne türlü yazğandır: «Yarlıxama yarlığa törədə». Da yarğucu bolmağay bir yartın işitkəy, könününq ya egrininq, gileyin anğınca ki, 2-si yüz də yüz turmıyın. Da gileni könüsün tergəgəy, andan sonqra 2 ya 3 tanıx bilə uç etkəy könülükk, törə bilə, 2 ya 3 tanıx bilə toxtalğandır barça iş. Da kimninq tanıxı bolmağay, ant bilə 1 yartın, kimninq üstnə tüşsə, uç etkəy.

Tiyişlidir yarğucığa ki, törəni yalxız etməgəy, yoxsa köplər bilə, egər yoluxmasa, 2 ya 3 yaxşı u bilici adəmilər bilə etkəy törəni. Necik törəgə kelgənlərgə 2 ya 3 tanıx kerəktir, ol türlü yarğucılarğa, anınq üçün ki, törə toğru bolur toxtağan adəmilər bilə tanпxlıxta. Bu övrəncik burun Rımalılarda bar edi ki, 72 adam dayma saxışta edilər barça türlü işlər üçün. 72 adam anınq üşün tüzdülər ki, barça adəmilər bağınğaylar ki, 72 millətninq usluluqu alardadпr. Yoxsa emdi 12 yarğucu toxtattılar, 12 arakellərgə oxşaş, tügəl ki, köp yarğucılarnınq tergəməkindən könülür törə, yoxsa, köplərninq tanıxlıxı bilə könülüp, xorxulu körünür törə.

Dağı da Xaxanlıxta 3 törəçi xoyarlar, alay ox Vrasdunda, Xaxanlıxtan övrənip, surp Errortut iunnunq atına da tanıxlarnınq sanına. Biz də munqar biyənirbiz ki, 3 yarğucu bolğay, zera mundan artıx küctür tapulmağa barça yerdə. Dağı da axpaştır burungi yarğucu, 2 ya 3 axıllı adəmilər tutkay xatına, da alay etkəy

yarğunu, tügül ki, alar tanıx bolğaylar könülükkə, yoxsa axpaş kendi də alardan üvrəngəy yarğunu.

Tiyəsidir yarğucılarğa ertə u kecə sarnamağa Eski u Yənqi Törəni da Törə bitikini da eskə almağa barça millətninq da esli adəmilərninq yazğanın. Tiyəsidir yarğucularğa barça tarbiyatı bilə yaxşı bolmağa, da törə saxlağay, da artıxsı ki, öcəş bolmağay, da xılıxı bilə paxil bolmağay barça vaxtta, artıxsı yarğu vaxtına ki,

yarğuğa kelgənlərninq könqülləri çiy bolmağay, da saxışlamağaylar ki, paxilliktən ya öcəşməktən toğru bolmadı yarğu. Uzun es bilə tözümlü bolmax kerək yarğuclar, zera köp kez yoluxur ki, küc bilə taparlar a yavitşa bolmastır yarğu. Yoxesə tözümlük bilə, da kün berip, özgə çaxta yaxşı tergəp, da xaytıp ündəgəylər allarına, da uç etkəylər. Egər ki yarğuğa kelgənlər talaş etsələr, xoymağaylar biri birinə tüşməgə, öcдşip ögütləgəylər ki, törə alnına xalaba bolmağay da yarğu xapanel bolmağay. Bilsinlər zaxodcalar da ki, kelməslərdir yarğu alnına talaş etməgə, yoxsa könülük bilə spravovatsşa bolmağa. Yergə bilə bergəylər sözləməgə zaxoccalarğa, 1-i sözləsə, 1-si tek turğay, sonqra birsi sözləgəy ki, alarnınq gilelərini işitip bilgəylər könünü egrini da andan sonqra yarğusun etkəylər.

Dağı da yarğucu saxlanmaq kerək kendi xullarından: bardır anınq kibiklər ki, yarğuda sözlövüçüdürlər orunc bilə, zera övrənciktir yarğuğa kelgənlərgə, yapux orunc berip ki, kendiləri sartın sözləgəylər. Bolmağay ki, alarnınq ustat sözlərindən aldanğay yarğucu da egri etkəy yarğunu. Aldamasız yarğu Tenqrininqdir, ol ki, yapuxnu acıxnı köriyir, a dünya adəmilərinə yoluxur yanqılmaxlıx. Dayma kimsə anqar yamanlamasın, kim ki erksiz yanqılır. A kim ki erki bilə egri etər yarğunu, kendi borclu xalır köktəgi yarğucuğa. Bolmağay ki, öktəmləngəy yarğucu ya kimsəni heç körgəy, alay bilsin ki, 1-dir yarğucu Tenqri, xaysınınq alnına kensi də turasıdır yarğuğa.

Tiyişlidir yarğucununq ki, zındanı bolğay, kim ki egri bolsa, zındanğa salğay ki, ögütləngəylər, ne türlü Krisdos buyurur Awedaranda ki, deçkiy salır zındanğa, anğınca ki, tölöv etkəy.

Dağı da 2 adamnınq arasпna xalaba u dəvi bolğay, Krisdos kendi ögüt berir, yarğuğa barmıyın, yolda barışmağa ki, nemə arada hağarağlıq bolmağay. Yaraşmastır Krisdosnunq xullarına ki, əvəldən sağış etkəy yalğan sözləməgə, zera kim ki yalğan sözlər, şaytanıпnq oğlu ündəlir. Ne türlü Krisdos buyurur, kim ki yalğan sözlər, kendilərindən sözlər, zera yalğandır, anпnq atası da şaytandır. Da tas etər alarnı Tenqri, kimlər ki sözlər yalğan, da yalğanlıx bilə barmanqız biri birinqiz bilə, yoxsa sözləşinqiz könülük bilə, barça xardaş kendi Tenqri bilə. Yarasmastır krisdanlarğa ki, söz bilə ulama kləgəy yarğuda, ya yıxmağa kləgəy sınqarını anınq yanqılıp sözləgəni bilə, zera yazğandır, kim kimgə çuğur xazsa kendi tüşər. Tenqrigə inanğan krisdanlarğa tiyməstir egirlik bilə yenqməxni sövməgə yarğuda, egər ki yenqsə, kendi canını zrgel etər, a egər yenqilsə, uyat tartar.

Kimsə turğuzmasın yalğan tanıxlar, kləp sınqarınınq tirlikin egirlik bilə almağa, zera heçtir Tenqrininq alnına yalğançı. Ne bir kez kimsə yalğa tutmağay sözlüvüçü adamnı yarğuda, da yalğanlıx bilə yenqgəy könünü. Kimsə orunc berməsin yarğucığa da sınqarпnınq igilikin damahlik bilə almasın, zera damahliktən barça yaman ilgəri kelir. Tiyişsizdir mahalədə u el arasına ant içməgə angınca ki, yarğucu buyurmıyın yarğuda. Buyurur Krisdos ki, heç nemə üçün ant içmə, zera barça kerəkməs u boş sözlər üçün adəmilər cuvap bersərlər yarğu

kününə. Tiyişlidir xaytıp munu da sağışlamağa ki, yaxşıraxtır bu dünyaninq yarğusuna kimsəninq igilikin egirlik bilə alğaylar, sövük bilə yöpsünməx kerək da kendininq canınınq xutulmaxı üçün, ne ki özgəninq egirlik bilə algınça da köktəgi Tenqrininq yarğusu alnına tölöv etkincə.

Xaçan ki kləsələr barmağa yarğu alnına, əvəl alğış bilə Tenqridən xoltxa etməgə kerək, egər erki bolsa Tenqrininq, da könülük bilə yenqsə, da aslamlı bolsa, törəni utup, Tenqrigə yügünməx kerək, zera ol berir usluluqnu, egər ki Tenqri yapuxnu bilici çıxara bergəy kimsəni yazıxına körə ki, egri adam könünü yenqgəy da igilikin alğay, ol adam xayğurmasın, yoxsa Tenqrigə şükür bersin, umsasın Tenqrigə xoyup ki, dağı yaxşı tölövgə yetkəy Tenqri alnına, da Tenqrigə xoyğay öc almaxnı.

7. Dağı da tanıxlar üçün ki, ne türlüdür alarnınq könülükləri ya ne üçün eki ya üç kerək.

Tiyəsidir ki, tanıxlar bilə bolğay yarğu, zera yarğuğa kelgənlərninq köp sözləgənlərin tanıxlar bilə uç etər yarğucı. Egər ki eslərinə alsalar edi arakellərninq ari boyruxun, ki aytпr: «yalğız kensinqə yaxşı kləmə, yoxsa sıqarıqa da».

Anınq üçün bolmas yarğucu inanmağa, tanıxlar kelmiyin; da yarğuğa kelgənlərninq, xaysı ki zaxoccadır, könü tanıxlar bilətıyılır, da törə toğru körünür. Da könülüki tanпxlarnınq yaxşı kişilərdən belgilidir ki, orunc alıp kelməgəylər, da könülük alnına yalğan sözləməgəy, ya egər ki uruğu bolgay kimsəninq da kelip tanıxlıx bergəy, da bilsələr ki, könü kişidir, tanıxlпxın tutkaylar. Da ol ki aytır, 2 da üç könü tanıx bolmax kerək, oxşar günəşkə da ayğa ki, köktə könü tanıxlardır Tenqrininq. Da 2-inci, tanıxlarnınq könülüki, yaşı bilə tügəl bolğay ya xart kişi bolğay. Xaytıp tiyəsidir adamnınq yılların u zəmanəsininq hörmətini körgüzməgə: 3 yaşar oğlan tilgə çıxar, 7 yaşar bitik övrənir, 14 yaşına adəmiliki teprənir, 20 yaşına zinavor bolur biylər eşikinə, 25 yaşına kahana bolur. Manqa da bulay körünür ki, 25 yaşında adəmininq tanıxlıxın tutmax kerək. Xaçan ki Tenqrininq alnına könüdür 25 yaşına kahananınq tanıxlıxı joğovurt üçün, dağın artıxsı könüdür 25 yaşına aşxarhagannınq tanıxlıxı törədə. A egər ki yoluxsa, bir

tanıx tügəl adam bolğay da birsi igit, anı da tutmax kerək. A egдr ki 2-si igit bolğay da biri xart ya 3 igit bolğay, ol tanıxlıxnı da tutmax kerək. Dağı da dinsizlərninq tanıxlıxı Keçməstir krisdanlar üstünə, necə köp bolsalar da, egər ki könü də aytsalar. Ne türlü ki Krisdos yöpsünmədi devlərninq tanıxlıxın, xaçan ki anı Tenqri Oğlu aytırlar edi. Alay ox hercovacoğlarnınq tanıxləxı keçməstir krisdanlar üstünə, xaçan ki krisdanlikkə toğru dügüllər, bizgə ne türlü bolurlar könü bolmağa tanıxlıxta? A egər ki anınqki iş yoluxsa hercovacoğlar üstünə, bolurlar kendiləri biri biri üstünə tanıxlıx berməgə.

Dağı da tiyməs xatпn kişininq tanпxlпxın tutmağa, tek sözün işitməgə. Ne türlü Krisdosnunq jarutiununa: ari xatunlar, körüp, sövünclük berdilər arakellərgə, da arakellər toxtattılar Krisdosnunq könü surp jarutiunın. A nemə anınqki iş yoluxsa, da xatın kişilər körgəy anı, da yaxşı hörmətli xatпnlar bolğay, necik er kişininq 2-3 tanпxlıxxı keçər, alay ox hörmətli xatınlardan 2 ança – 4 ya 6, yoxsa kelməgəylər törə alnına, övlərinə tanıxlıx bergəylər ol xadar yaxşı u hörmətli adəmilərgə, ne xadar kendiləridir, da alar, kelip, tanıxlıx bergəylər törə alnına. Anınq üçün ki ne türlü tiyməs xatın kişigə kahana bolmağa ya jolner, ne borla basmağa, ne kebittə olturmağa, ne er kişininq tonun kiyməgə, ol türlü tiyməs alarğa törədə olturmağa, ne tanıxlıx berməgə. Bu işkə utru aytmağay ki, köp xatınlar, xanların töküp, da Krisdoska tanıx boldılər, zera mardiroslux tanпxlıxı özgədir, da adəmilər tanıxlıxı dağın bir türlüdür, evet köp xatпnlar xıynaldılar, da

Tenqrigə arzani boldılar, da adəmilərdən hörmətləndilər. Anınq üçün ki xatın kişininq tarbiyatı sır saxlamas, ne tanıxlıxı keçməs. Evet ki xatın kişilərninq xatın kişilərninq üsnə keçər tanıxlıx, alay ox xatın kişilərninq er kişilər üstünə 6 da 4, necik yazıpbiz yoğarı. Kimsə bu tanıxlıxnı ağırsınmasın, tügül yalğız tügəl adəmilər tanıxlar boldı Krisdos üçün, yoxesə oğlanlar da, necik Petğeğemninq oğlancıxları, dağı da surp Sdepanos igit vaxtında, dağı da köplər bularğa oxşaş.

Dağı da aytalıq ki, ne üçün 2 ya 3 bolmax kerək tanıx. 2 ya 3 dügəl ki, köplərgə utrudur, körgüzür ki, necə köp bolsa, ança igidir, egər ki bolmasa 2 ya 3, mundan eksik bolmağay, zera 1 adamğa asanttır ki, büxtan aytkay kimsəninq üstünə, a 2, 3 adam bolmastır, zera biri kləsə, birsi kləməs. Da yarğucu kerək es xoyğay igi tanıxlarğa ki, biri birinə sözləri oxşaş kelgəy ki, oxşaşsız bolmağay, necik alarnınq sözləri bir edi ki, Krisdos üçün xanların töktülər, alay oxşaş bolsa, 2-sininq, ya 3-sününq tanıxlıxları könüdür. Da egər tapulur esə bu bitiktə ki, köplər, yalğanlıx bilə birlənip, da yalğan tanıxlıx bilə yamanlıxnı uçka çıxarırlar, necik Napeutnunq Eski Törədə da surp Sdepannosnunq Yənqidə, bu işlər yalğan tanıxlarnınq yamanlıxı bilə edi. Yoxesə bolmaslardпr hər kez zraccalıx etməgə. A 2 da 3 könüdür, necik ki, Tenqridən buyuruldı. Zera Movsesninq törəsininq berilgəninə Tenqridən Ovr, da Aharon, da Esu tanıxtırlar. A Sinay tağda Tenqrininq engəninə burxular avazı, da bulut, da xaranxulux, da ot tanıxtırlar. Da Krisdosnınq toğganına friştələr, da 3 xan, da xoyçılar ta nıxtırlar. A Krisdosnunq 40 könlük kelgəninə dacarğa surp Simeon u Anna markareuhi, da eşikninq açılğanı tanıxtır.

Krisdosnu Yekibdoska xaçırğanda friştə da bolvanlarnınq uşaalğanı tanıxtпr. Da Krisdosnunq mgrdutiununa Ata Tenqri u Ari Can, da surp Jovannes tanıxtırlar. Da Tapor tağda 2 markare da 3 arakel tanıxtırlar Tenqrilikinə. Tantrlar Krisdosnunq barca türlü skançeliklər. Krisdos ki xaç üstünə edi, günəşninq xaranqxuluxu u yerninq teprənməki, (da taşlarnınq çatlanmaxı), da xanı u suvu Krisdosnınq xabırxasından çıxtı, dağı da özgə skançeliklər tanıxtırlar. Da surp arutiununa Krisdosnunq friştələr u kerezmanınnq taşı ki, açıldı, da kefini, da arakellər, da ari xatınlar, da storojlar tanıxtr. Dağı da hamparcumında friştələr u arakellər u əvəldən markarelər tanıxtır.

A egər ki 1 könü tanıxnınq tanıxlıxı da könü esə, həlbət, toxtalğan dügüldür, ne türlü ki Krisdos aytır edi cuvutlarğa: «Siz yeberdinqiz Ovaneskə, da ol tanıxlıx berdi könülük üçün, da inanmadnqız. Da menim tanıxlıxım bardır dağın ulu, ne ki Ovannes, ol xılınmaqnı, xaysın ki berdi manqa Atam. Xaytıp aytırmen, tanıxlıx berimen Menim üçün, da tanıxlıx berir Menim üçün Atam, da sizinq törənqizgə də yazğandır ki, 2 adamnınq tanıxlıxı könüdür». A bir adam tanıxlıx bersə kendi üçün, tügəl dügüldür. Ne türlü ki ayttılar Krisdoska cuhutlar ki, Sen Seninq boyunq üçün tanıxlıx berisen. Könüsün ki, Krisdosnınq tanıxlxı könü edi,

da alar aytırlar edi ki, könü dügüldür. Anınq üçün Ata Tenqrini, da surp Ovannesni tanıx keltirdi Krisdos, da surp arakellərni, bu türlü aytпp: «Bolğaysiz Manqa tanıx Erusağemdə u Samariada, dünyaninq xırığına». Bu türlü Bedros, işitip Tapor tağda Ata Tenqrininq avazın Krisdos üstünə, aytır edi, tanıxlıx berip ki, bu avaznı biz könü işittik, xaçan ki birgəsinə edik ari tağda. Dağın alıp tanıxlıxka markarelərni, aytıp alay ki, tutarbiz toxtalğan aytkanların markarelərninq. Ol türlü könüsün tanıxlıx berir edi Johanes Awedaraniç: «Həlbəttə 3 türlü ki tanıxlıx berirlər Krisdos üçün: Can u suv u xan». Mundan övrəndi yıxöv ganonki ki, tanıxlıxsız alğışlamağaylar axpaş. Da arakellər də tanıxlıx bitiki bilə yeberirlər edi aşağerdlərin.

2 türlüdür tanıxlıxnınq oxşaş, xaysı ki tiyəsidir tanıxlarğa ki, heç etməgəylər körməkni ya işitməkni, yoxsa könülük bilə toxtatıp, da sonqra tanıxlıx berilgəy. Ol türlü yarğucı da törə etkən vax-tında, könüsün sorov etip, işitkəy tanıxlardan ki, nemə zavada bolmağay yarğu arasına.

8. Dağı da ant üçün ki, ne türlü kerək ant içməgə.

Tügül ki boyrux berip aytırbiz, yoxsa övrəniptirlar yaman antlar içməgə, anınqkibiklərgə törə u qanunk toxtatırbiz.

Ulu xorxulu buyruxun Tenqrininq köriyirbiz emdigi vaxtta adəmilərninq ayax tibinə, zera asrı artıptır heç nemə üçün ant içmək, xaysın ki Biyimiz Krisdos buyuruptur ki, heç ne bir kez də ant içməgəylər, bügün köriyirbiz, sahal iş üçün da heç nemə üçün mahalədə u hezem arasına u talaşkanda asrı yaramas antlar içərlər, tügül oğlanlar, yoxsa xartlar da, tügül aşxarağanlar, yoxsa köp kez kahanalar da. Da xaçan ki yarğu işi yoluxsa aralarına, tözməslərdir yarğu alnına barğınça ya yarğucı buyurğınca, talaş arasına, barırda yarğuçığa köp kez antlar içərlər xorxulu antlar bilə, da xaçan kelsələr yarğuğa da yarğuçu buyursa könülük üçün ant, da ol çaxta utru bolurlar ki, barça dünyaninq aslamı üçün ant içmənbiz, da klərlər munınqki sözlər bilə ki, kendi kendilərin törə saxlovucu körgüzgəylər. Da kimsə tabalasa ki, törədən burun nek antlar içər edinqiz?– «Anınq üçün ki, inanmaslar edi bizgə»,– da pambasel etərlər Krisdosnunq törəsin ki, ne üçün buyurmadı ant içməgə? Oxşarlar anınqkibiklər soxurlarğa ki, soxurnunq körməkliki xarmalamaxtır. Anınqkibiklərgə bolur aytmağa ki, Krisdos xoymadı çarəsiz törə, yoxesə çarəli. Egər ki çarəsiz iş bolsa edi, törə xoymas edi ki, barça kendininq ari vartabedliki bilə ol türlü bu yergəni da bu türlü klədi ki, biz könü krisdanlar bolğaybiz, ol türlü heç kerək bolmağay bizgə ant içmək bizim könü u toğru teprənişimiz üçün. A egər ki aytsalar: «Çarə yoxtur, ant içmiyin»,– bu iş andan belgilidir ki, Tenqri Aprahamğa ant içti friştədən ötləş da aytıp: «Menim boyumdan ant içərmen». Da Apraham xuluna berdi ant. Xaytıp ant içti Tenqri Tavitkə könülük bilə, dağı munqar oxşaş işlər. Da arakəl ant içti, aytıp: «bazıp sizgə ant işərmen, xardaşlar». Xanlar da könülük üçün ant içərlər, alay ox ulu biylər ki, toxtalğay ki, tiyişlidir ant içməx, artıxsı yarğuda.

Xaytp, megnel etərmen Tenqrininq antını. Övrətir bizni arakəl, aytıp: barça utru bolğan adəmilərgə biri birinə toxtalğan işninq ucu anttır, xaysın ki klədi Tenqri, 2 teşkirilməs neməni ortada xoyup, ant bilə da kendi boyından ant içmək bilə, tutunur alğışnı berməgə. Da aytkanımız bu türlüdür ki, adəmilərgə u artıxsı xanlarğa övrənciktir ant içmək kendi boylarından, xaysı bilə ki, tügəllikin işninq möhürlərlər, ol türlü Tenqri də bu oxşa işni boyına aldı dügül ant içmək bilə, yoxesə körgüzmək bilə ki, adəmilər ant bilə kendilərininq işlərin toxtatırlar. Ol türlü Tenqrininq tutunmaxı da yalğansızdır. Xaytıp aldı Tenqri adəmininq tarbiyatın [tügül ki, Tenqri adam tarbiyatın] alıp da bizim övrəncikimizgə tüşti. Yoxesə, bizim övrəncikimizni körüp, övrətti bizni yaxşı xılınmaxka. Ol türlü Aprahamnınq da törə bilədir ki, xoydu xulu üsnə tanıxlıx üçün. Ol türlü Tenqri Noy vaxtına kendi yayını tutundı xoymağa köktə tanıxlıx üçün ki, dünyüğa şağavatlımen.

Klərmen aytma ki, ne türlü bolur ant içmək.

2 türlü orinağdır ant: biri xosdovanutiundur, birsi dinini tanmaxtпr. Din tanmaqnınq antı budur ki, xoyğay xolunu xaç üstünə ya yıxöv üstünə da hrajarel bolğay ari yöxövdən; ya aytkay alay: kendi krisdan dügül, egər ol iş alay tügül esə. Kim bu türlü ant içsə, alay tut ki, dinin tandı, xaysı ki tiyməstir krisdan kişigə munınqki antnı üstünə kötürməgə, egər ki ölümgə də keltirsələr ya övün buzmağa kləsələr. Xaytıp xosdovanutiun antı budur ki, xoyğay xolunu xaç, ya Avedaran, ya yöxöv üstünə da bilgəy ki, Tenqri yapuxnu bilicidir, da aytkay: «Bilir Tenqri, da bu xaç u Avedaran u surp yöxöv ki, könüdür aytkanım»,– da aytkay alay ki, bularnınq

hörməti u zorku üçün ki, yalğan aytman,– bu türlü ant xosdovanutiundur, xaçan ki Tenqrini yapux bilici aytır, Avedarannı Krisdosnınq sözü aytır, da yöxövni Krisdosnınq övün aytır. Da xaçan ki kimsə kləsə ant içməgə, xosdovanutiun ant içkəy, bolmağay ki, kimsə dinin tanmax antın içkəy, munu ögüt berip aytırmen, boyrux berməndir. Egər ki dəvikarlar 2-si də krisdan bolsa, biri birinə utru bolup, da din tanmax antını kləgəy berməgə, yarğuçu sürgəy alnından da berməgəy ol antnı içməgə angınca ki, poşumanlıxka kelgəylər, xosdovanutiun antın bergəylər. Bolmağay ki, tezindən yarğucu antka salğay, əvəldən yarğucı cəht etmək kerək ki, antsız yarğuğa uç etkəy; a egər ki bolmasa çarə anttan başxa uç etməgə, ol vaxtta yarucu əvəldən övrətkəy ki, ne türlü tiyər ant içməgə da ne türlü ağırdır antnınq pokutası, da andan sonqra buyurğay antnпı. Dağı da bolmağay ki, az nemə üçün ant bolğay, zera egər dünyaninq igilikin də bersələr edi, tiyməs edi ant

içməgə. Egər ki haqarağ bolğaylar ki, yarlıbiz, da anınq üçün kləgəy ant içməgə, tiyəsidir ki, buyurğaylar, borcnunq yarımın tölöv etkəy da ant içməgəy. A egər ki bolmasa tölöv etməgə yarımsın da aytkay ki, ant iərrmen da ludzѕun tartarmen, andan yarucununq nemə yazıxı yox. A egər ki bolmasa 10 altın, ya 20, ya dağın artıx, alay ox tiyməstir tercə ant berməgə, zera ağır iştir. Kün bergəylər da keciktirgəylər, şahat ki, poşman bolup, biri birinə tölöv etkəylər.

Dağı da aytırmen sizgə ki, kimgə tiyər antnı berməgə.

Barça yarğuda ermenininq, kimninq tanıxları bolsa, tiyməstir ant, a kimninq ki tanıxı bolmasa, anqar tiyər ant içməgə. Egər kimsə kimsəni yarğuğa tartsa ya borc üçün, ya özgə nemə üçün da kendininq tanıxı bolmağay, ne anınq kimni ki, yarğuğa tartsa, tiyməstir anqar ant, kim ki tutup keltirdi, yoxsa anqar tiyər, kimni

tutup keltirdilər, egər könü kişi esə. Egər ki yarğucı bilsə ki, egirlik bilə kliyir ant içməgə ya ol kliyir egirlik bilə ant berməgə, kerəktir yarğucu xoymağay ki, egirlik bolmağay. A egər ki kimsə tutulsa oğurluxta, ya itliktə, ya adam öldürməxtə, ya xaraxçılıxta, da alani bolmağay ol yaman iş ya liçası, da, kim ki tutup keltirdi, tanıxı bolmağay, tiyəsidir anqar antnı berməgə, kim ki üstünə foldrovat etkəy, zera anınqkibik yamanlıx xılınğanlar antnı neməgə tutmaslar. A egər ki bu yaman xılınğanlar törəninq alnına avaz bilə aytsalar ki, da biz bu işnınq içinə dügülbiz, da yalğandır, bu iş bizim üstümüzgə də büxtandır, da ne artımızğa, da

ne alnımızğa bar, yarğucılar, körüp alarnınq toğru sözlərini ki, ne artına, ne alnına, ne liçası yoxtur, antnı buyurğaylar alarğa da xutxarğaylar ölümdən.

Dağı da aytırbiz ki, kimgə tiyər ant içməgə.

Necik ki yazıpbiz yoğarı tanıxlar üçün ki, Kimgə tiyər tanıxlıx berməgə, ol türlü yazarbiz munda ki, anınq kibiklərgə tiyəsidir ant içməgə, adam ki, bolğay 25 yaşına. Oğlanğa tiyməs ant, zera latası yoxtur. xartka tiyməstir, zera ki ölümgə yuvuxtur. Xastağa tiyməstir: ölümü alnınadır. Dağı da luc bergəngə tiyməstir ant, anınq üçün ki yazıxnı yazıx üstünə xoymağay. Ol türlü marabedlərgə, yənə 2 canlı xatınğa tiyməstir ant içməgə. Dağı da tiyməstir ant tamğaçığa, ne cimrigə, da barça alani yazıxlılarğa anğınca ki, xaytkaylar yazıxlarından, ne kimsə alarnınq tanıxlıxın tutmagay. Da ol ki, əvəldən ayttıq ki, tiyməstir alarğa ant içməgə. A egər bolsa alarnınq atası, xardaşı ya oğlu, alar ant içkəylər. Da xatın kişilərninq anası, ya er, ya xız xardası, ya xaysı yovuxu, alar ant içkəy biri biri üçün da yüktən tartkay, yöpsünməxninqdir. Dağı da yazarbiz apeğalar, u mələzlər, u kahanalar üçün ki, törə alnına kelməgəylər ki, ant içməx işi bolmağay, a egər törə işi bolsa, tiyişlidir alarnınq xardaşları ya yovuxları kelgəylər törə alnına. A egər ki ant tüşsə kahana üstünə, kerək ki, yovuxu ant içkəy, anınq üçün ki tiyməstir kahanağa aşxarhağan törəsi alnına barmağa, ne ant içməgə. A egər kahanalarnınq yaxşı kişiləri tanıxları bolğay, alarnınq tanıxlıxпı tutmax kerək törəçilər ki, alarnınq yovuxları ant içməgəy.

Dağı da Mikakel vartabed yazar antnınq lucu üstünə ki, burungi ari atalar antnınq lucun asrı ağır xoyupturlar, neçə törə bitikini tüzmiyirlər edi. Xaçan ki Tenqrininq erki boldı ki, bu Törə bitikini tüzdük, yenqillətik antnınq lucun. Egər ki törədən kimsəgə ant buyurğaylar, da ol ant ulu iş üçün u köp nemə üçün bolğay, da könüsün bolğay, da xosdovanutiun antın içkəy, 3 yıl luc xoyğay axpaş ol adamnınq üsnə, zera oldur yarğucu. A egər özgə yarğucı törə bilə ant bersə kimsəgə, ol adam, ki ant içti, barğay bilici vartabedgə ki ol bergəy anqar lucunu. A egər kimsə yalğanlıx bilə xosdovanutiun antın içsə, buyurur ki, 7 yıl luc tartkay, da baxkaylar törəçilər u bitikçilдr ol tirlikni ki, ne üçün ant içti yalğan. A egər az nemə esə da köp nemə dügül esə, buyurğaylar yarlılarğa üləşməgə. A kimsə ki din tanmax antın içsə, egər könü, egər yalğan, luc tartmaqı ölüm kününə dirə bolğay, zera bu işkə tiyməstir tözməgə. Evet ki vartabedlərninq erkinədir da boyruxuna, xaysı ki Tenqridən alarğa beriniptir, da ne türlü alarğa körünsə, ol türlü etkəylər.

9. Dağı da yazar vartabed ki, biz krisdanlarğa tiyməstir dinsizlərninq törəsi alnna barmağa, anınq üçün ki, Ata Oğul Ari Canğa inanmaslar.

Alanidir barçasına ki, keri bolmaxı krisdanlarınq dinsizlərdən, boyruxu bilə Boğos arakelninq ki, ne birliki bardır yarıxnınq xaranqğulux bilə, ya ne ülüşü bar krisdanlarnınq dinsizlər bilə? Dağın özgə işlər, xaysın ki buyurur arakəl, xaysından ki, övrənip bilirbiz, köp türlü iş bilə dinsizlər yıraxtır krisdanlardan: vaxt bilə nalətləmə oğul aytпr, da vaxt bilə xaranqğulux oğulu ki, Krisdostan işitip, zera Krisdos buyurur: «kim ki inanmas Tenqri Oğluna, körüp körmisər Köktəgi menqi tirlikni, yoxsa Tenqrininq öcəşməki xalsar anınq üstünə». Xaytıp aytır dağı da: «kim toğmasa suvdan u Ari Candan, ol bolmas uçmaxka kirməgə». Dağı da Ohanes Awedaraniç aytır: «kim ki Yisus Krisdosnunq kelgənin teni bilə inanmasa, ol bularğandır da nerdir». Da markarelər alarnı, kimlər ki könü dindən Yıraxlanıptırlar, alarnı alay tutarlar, necik dinsizlərni da bolvanğa inanğanlarnı. Dağı da arakəl aytır, övrətip bizni ki, tiyməstir biz krisdвnlarğa dinsizlərninq törəsi alnına barmağa, zera dinsizlər kendilərininq törəsi bilə etər yarğunu. Egər ki əvəldən törəni aldılar esə Movsestən, da emdi köp tьrlь yaman işlər bilə xılınırlar kendilərininq erkləri bilə, yalğan tanıxlar bilə, egri yarğucılar bilə, aldovucu reçniklər bilə, xorxusuz antlar bilə. Salırmen alarnınq artıxsı yamanlıxın aytmağa. Xaçan ki alar dinsiz törələri bilə da yaman xılınğanları bilə bu xadar yıraxtırlar bizdən, ne türlü alarnınq törəsinə könülük tapulğay, ne türlü krisdan törəsinə, xaçan ki Tenqri Oğlun Tenqri tapunmaslar? Yoxsa biz, ermeni dayfası, Krisdoska inanпrbiz da ayırılıpbiz krisdanlikimiz bilə cuhutlardan, u barça dinsizlərdən, da hercovacoğ heridiqoslardan. Tiyəsidir Bizgə könü törəmiz bilə barmağa ki, biz Ata Oğul Ari Canğa bir Tenqri tapunurbiz, bir tarbiyatta, u bir Tenqriliktə, [da 1 xanlıxta], u bir xuvatta, da 1 haybatlıqta. Da Tenqrininq Oğlun inanırbiz könü Tenqri ki, boldı könü adam ayırılmas Atadan u Ari Cannınq birlikindən menqi menqilik. Da ne türlü yaxşı krisdanlar cəht etərbiz yaxşılıxnı xılınmağa, a egər ki aldansaq nemə bilə bu dünyaninq yazıxı bilə, öktəmlik etmiyin, xosdovanel bolurbiz, lucumuznu tartıp, inanırbiz boşatlıxka, da egər ki, yanqılsaq biri birimizgə da kek bolsa yürəkimizgə, sövük bilə boşatırbiz biri birimizgə. Dağı da ne türlü ayrılıpbiz alardan xosdovanutiunımız bilə, dinimiz bilə, ol türlü tiyəsidir törəmiz bilə keri bolmağa alardan, zera bizim törəmiz tiyəsidir ki, könülük bilə, toğruluq bilə, oruncsuz bolğay, dügül yalğan tanıx bilə, ya aldovucu reçnik bilə, ya keçmislərninq canın zrgel etmək bilə, ya jaranksızlarıınq canın ülüşsüz çıxarmax bilə alarnınq can ülüşündən. Da dinsizlərninq törəsindən bu barça yaxşılıx yıraxtır. Xaçan ki bu türlü yıraxtır dinsizlərninq törəsi krisdanliktən, tiyməstir barmağa krisdanlarğa alarnınq törəsinə. A kim ki, essizlik etip, barsa, köp yamanlıxka səbəp bolur bizim üçün da bizim törдmiz üçün. A kimlər ki bu

işni etərlər ki, xoyup bizim törəmizni, da alarğa barğay, tügəllənir alarnınq üstünə aytkanı Tenqrininq markaredən ötləş: «vay sizgə ki, menim atım sizinq üçün sökülür dinsizlər arasına!» Xaysı ki tiyəsizdir krisdanlarğa yalğan iş üçün barmağa özgə millətninq törəsinə yenqməgə könülüknü. Yoxsa krisdanlar krisdanlar törəsinə barmax kerək, egər ki bilsə, krisdan törəsinə egirlik tə bolsa, Tenqridən alğay tölövün.

10. Dağı da yazar vartabed k,i xaysı bitiklərdən ya xaysı millətlərdən yığıp yazıpbiz bu törələrni.

Xaysı bilə ki belgilidir bizim könülükümüz, tiyəsidir körgüzməgə ki, xaysı bitiklərdən ya xaysı millətlərdən yığıpbiz bu törələrni ki, könülük belgili bolğay da kimsə 2 könqüllü bolmağay, sağışlap ki, biz bizim esimizdən çıxarıpbiz bu törələrni.

Əvəldən, könülük köründi bizgə Eski Törədən almağa, xaysın ki tutar edilər nahabedlər, Apraham u dağın özgələr, bulardan sonqra dinsizlər də bu törəni tutarlar edi da törə etərlər edi itlik etkənlərgə, oğullarğa da adamnı öldürgənlərgə.

2-inçi, alıpbiz barça krisdənlardan neçik bizim xardaşlarımızdan. xaysпn ki işittik u kördük yaxşı törələrni, yığdıq da yazdıq. Dağı da aldıq Asduvacaşunxtan, 2-inçi törədən, dağı da özgə bitiklərdən, xaysıları ki könüsün Tenqrininq törələridir, xaysın ki Tenqri buyurur ki, budur törə, din u tanıxlıx, xaysın ki Men sizgə buyurdum.

3-ünçi, ğanonk bitiklərindən, zera anda da taptım küçlü u alani törələr köp yerdə. 4-ünçü, aldıq barça bitiklərdən Eski u Yənqi Törədən, zera barça bitiklər nedir – ögüt u törədir can u ten sartın yarğularnınq.

Xaytıp tiyəsidir bilməgə ki, tügülüdür yalqız bu Törə bitiki, xaysın ki hali yazıyırbiz, tügül yalqız mendən bolğay tügəllənməki munqar, zera oxşaşı bar ğanonkka, ne türlü ki, ğanonk birdən yazılmadı, a ne bir yerdə, a ne bir adamdan, yoxsa az – az yazıldı, əvəl arakellərdən, sonqra Niqiada, sonqra Puzandiada, andan sonqra Epesosta, alay ox bu Törə bitiki. Əvəl başlanmaqı mununq bizdən boldı, da bizdən sonqra kerək ki, az – az yazılğay da tügəl bolğay, zera qanonktan boyruxtur, yılda 3 kez joqovk bolğay, da tergöv etkəylər, egər ki dünyada nema yanqi badiyət çıxıp esə, ani barça baxıp, ari atalar artıxsılıxnı keri salğaylar da toğru yolğa keltirgəylər. Bu türlü tiyəsidir bilmağa yarqu bitiklərinə: necə ki yənqi nema törə yoluxsa, da tergəp, uslular baxkaylar toğru esə, yazğaylar ani da bu bitiktə. Egər ki kimsə es yoxsa, tapar barça ari bitiklərdə bu türlü ki, az – az ilgəri kelip tügəlləniptir.

Ne türlü Ararack bitiki Movsestən tügül ki birdən yazıldı, alay ox 12 markarelər dügül ki bir zamanda yazıldı ya 1 adamdan, alay ox barça markarelər. Bu türlü surp Avedaranlar da tügül ki, bir zamanda yazıldı, ya 1 – indən, hər biri yazdı kendi vaxtı bilə, ol türlü bitikləri Boğos arakelininq. Dağı da köp bitiklər ari atalardan u vardapetlərdən yazıldı kendiləri vaxtına. Bu türlü orinaq bilə bu bitikni də biz başladıq yazmağa. Egər bizdən az – az ilgəri kelip yazıldı esə, emdi də egər köplərdən yazılsa özgə vaxtlarda, nema eksiklik tügüldür, yoxesə tek toğru törə bolsun ki, barça yaxşılar biyəngəylər də mununq eksikin tügəlləgəylər.
Русский перевод

(Автор перевода: А. Гаркавец)



Пятое, что такое суд, на кого возлагается суд, или кому следует вверять суд.

Кем же определено само понятие «суд»? Что такое суд, сначала определено Богом, затем пророками. Суд значит расследование любых дел. Есть три типа поведения людей в мире: хорошее, плохое и среднее. Для людей, которые заведомо добры и никого не обижают, суд не нужен. А которые воры, или разбойники, или душегубы, их дело гиблое. А суд надлежит людям средним, у которых есть тяжбы. Как Соломон мудро расследовал и вынес приговор по делу двух женщин, так и пророк Даниил мудро рассудил тяжбу двух старейшин и Сусанны. И Христос в час своего второго пришествия скажет истинно праведным, находящимся по правую сторону: «Придите, благословенные Отца Моего», – а затем скажет отъявленным грешникам, стоящим по левую сторону: «Идите от Меня, проклятые, в огонь вечный».



Из этого ясно, что суд надлежит средним, средние же – это те, которые раскаиваются и искупают свои грехи; Бог соизмеряет их грехи и покаяние, и у кого грех преобладает, тот дает ответ. Так же предписано поступать и в земном суде.

Судье надлежит быть грамотным, мудрым, умным, он должен хорошо понимать силу священного писания, а также хорошо знать все особенности человеческой натуры, чтобы судить справедливо. Судьям надлежит быть в совершенных летах, обладать сметливостью, быть рассудительными и осмотрительными, дабы по причине непонимания законов кому-нибудь не навредить. Коль скоро ни один ремесленник, не изучив в совершенстве все свое ремесло, не может быть мастером, насколько же больше знаний необходимо судьям в их деле, достойном Бога. Ибо творить суд надлежит Богу, Он – истинный судья, и судьи земные подобны Богу. Поэтому необходимо, чтобы они творили суд Божий беспристрастно, справедливо, дабы не прятать лица перед Богом.

Кому же следует предоставить право судейства? В Старом Завете были известны судьи, пророки, священники, избранные самим Богом, и избранные

ими старейшины, мудрые судьи. Бывает, что отправлять правосудие приходится царям и великим князьям. Пусть будет так и у нас. Если в какой-либо стране есть король(христианин или великий князь (христианин, пусть ведают светским судом, в их присутствии и по справедливости. А церковным судом пусть ведает епископ с советником из ученых монахов и двумя-тремя мудрецами из старейшин. А если в какой стране нет короля или великого князя, судебное дело следует поручить священнику, чтобы он ведал всеми судами. Пусть никто не возражает против этого, мол, среди епископов есть невежественные и избранные за счет денег. Я тоже это знаю. Но епископы облечены высоким саном и несут ответственность перед Богом за все души,

пусть же ответствуют и за эти суды. Как сказано выше, пусть отправляют правосудие с (16r/171r) вартабедами. Если же глава суда невежествен, пусть учится судебному делу у знатоков, заседающих с ним, дабы безропотно следовали справедливости.

Шестое, как следует вести себя в суде судьям, правому и неправому человеку.

Судье надлежит не быть мздоимцем, так как записано, что каким бы острым ни был глаз, взятка ослепляет. Ибо тот (истинный) судья, кто не ценит мзду выше справедливости, его слово ценится в суде, и он справедливо завершает судебное разбирательство, и кто слышит, одобряет. Как сказал Бог, не взирайте на лицо, но судите справедливо. Если же не будет справедливости, многие люди сознательно впадут в грех и будут из(за этого обращаться в суд иноплеменников. А если будет справедливость, судьи с гордостью смогут говорить по слову Божьему: «если я и сужу, то суд мой истинен»; пусть судья не ищет своей выгоды, а старается заслужить уважение всех людей. Хотя милосердие – превыше всего, суд следует вершить по справедливости, не годится лицеприятствовать господину, ни проявлять жалость к бедняку, как сказано: «Не проявляй милосердия к бедняку в суде». И пусть судья не выслушивает заявления лишь одной стороны, правой или неправой, пока оба они не предстанут лицом к лицу. И пусть проверит достоверность заявлений, а затем вынесет приговор, ради справедливости, по закону, при двух или трех свидетелях, ибо законом установлено, что при двух или трех свидетелях утвердится любое дело. А у кого нет свидетеля, пусть выносит приговор согласно присяге одной стороны, на кого выпадет.

Судья не должен судить один, но со многими, а если не получится, то с двумя или тремя хорошими и опытными людьми. Ибо как обратившимся в суд необходимы два или три свидетеля, так и судьям, ибо суд будет правым при свидетельстве надежных людей. Этот обычай раньше был у римлян, где 72 человека постоянно участвовали в слушаниях по всем делам. 72 человека определили затем, чтобы дела рассматривались как бы всеми людьми, ибо они представляли мудрость 72 народов. Но теперь установили 12 судей, по образцу 12 апостолов, не только потому, что суд приобретает истинность благодаря расследованию многими судьями, но и потому, что, воспринимаясь как истинный, благодаря свидетельствованию многих людей, суд внушает страх.

В Каганлыке (в Хазарском хаганате – Б.Т.) назначали трех судей, так же и в Варсудане (в Барсили, в стране барсилов - Б.Т), по примеру Каганлыка, – во имя святой Троицы и по числу свидетелей [Христовых]. Мы также склонны к тому, чтобы у нас было три судьи, поскольку повсеместно трудно находить их в большем количестве. Также епископ как первый из судьей пусть держит при себе двух или трех мудрых людей и так вершит суд, но не для того, чтобы они были свидетелями ради правоты, но чтобы и сам епископ учился у них отправлять суд.

Судьи должны утром и вечером читать Старый и Новый Закон и Судебник и осмысливать написанное всеми народами и мудрыми людьми. Судьи должны быть благовоспитанными людьми во всех отношениях, блюсти законы и, пуще всего, они никогда не должны гневаться и проявлять зависть, особенно во время суда, чтобы тяжущиеся не возмущались и не думали, что вледствие гнева или зависти принято неправильное решение. Судьи должны быть долготерпеливы и выдержанны, ибо часто бывает, что найти решение трудно и оно не является само собой. Но пусть проявляют терпение, назначают отсрочку, хорошо расследуют в другое время, повторно вызывая к себе, и затем выносят решение. Если же тяжущиеся затеют спор в суде, то пусть не позволяют им нападать друг на друга и строго наказывают, дабы не было беспорядка (18v/173v) на заседании и срыва суда. И тяжущиеся пускай знают, что в суд они пришли не спорить, а разобраться по справедливости. Пусть дают тяжущимся говорить по очереди, если один говорит, другой пусть только ждет, а потом пусть говорит другой, чтобы, выслушав их заявления, судьи определили, кто прав, кто виноват, и после этого вынесли судебное решение.



Также судья должен остерегаться своих их, дабы говорили в их пользу. Да не случится так, чтобы судья был введен в заблуждение их лукавыми словами и вынес неправильное решение. Суд, не поддающийся обману, принадлежит Богу, который зрит скрытое и явное, а земным людям случается ошибаться. Но пусть никто и никогда не укоряет того, кто ошибся невольно. Кто же извратит суд сознательно, сам будет виноват перед судьей небесным . И пусть не возгордится судья и не пренебрегает никем, но памятует, что единственный судья – Бог, на суд перед которым он должен предстать и cам.

Судье надлежит иметь тюрьму, куда он ввергал бы виновных, им в наказание, как говорит Христос в Евангелии, что судебный пристав ввергнет в тюрьму – до тех пор, пока не возместит долг.

Когда же между двумя людьми возникает спор и тяжба, сам Христос учит мириться (19v/174v) на пути в суд, дабы не случилось между ними чего противоположного. Слугам Христовым не подобает умышленно говорить ложь, ибо кто лжет, называется сыном дьявола. Как говорит Христос: «кто лжет, говорит от себя самого, ибо это ложь, и отец его дьявол» . И «Бог губит тех, которые говорят ложь», и «не обращайтесь друг к другу с ложью, но говорите истинно со всеми своими братьями в Боге». Не подобает христианам стремиться действовать против ближнего на суде при помощи словесных уловок, дабы победить, воспользовавшись его сбивчивыми высказываниями, ибо написано: «кто копает яму другому, упадет в нее сам». Христианам, верующим в Бога, не приличествует любить победу в суде неправдою, ибо, победив так, человек погубит свою душу, а если будет побежден – потерпит стыд.

Пусть никто не выставляет лживых свидетелей, желая неправдою похитить имущество ближнего, ибо ничтожен пред Богом лжец. Никто никогда не должен нанимать оратора в суде, дабы неправдой победить правду. Пусть никто не дает судье взяток и не похищает имущества ближнего из-за жадности, ибо от жадности идет все зло. Не подобает клясться на улице и среди людей, пока не прикажет судья в суде. Христос повелевает не клясться всуе, ибо «за все ненужные (20v/175v) и пустые слова люди должны дать ответ в день суда». Следует подумать и о том, что лучше в земном суде принять радостно хищение своего имущества – ради спасения собственной души, чем неправедно отобрать имущество у другого и затем держать ответ перед небесным Божьим судом.

И кто захочет обратиться в суд, тому прежде следует молитвенно просить Бога, чтобы, если будет на то воля Божья, и победит своею правотою, и, выиграв тяжбу, окажется с прибылью, он мог бы возблагодарить Бога, ибо Он дарует мудрость. Если же Бог, знающий сокровенное, отринет кого(нибудь по грехам его, так что неправый человек одолеет правду и присвоит его имущество, то пусть не сокрушается, но благодарит Бога, возложив на Бога свою надежду, что перед Богом он достигнет лучшего вознаграждения, и Богу же пусть предоставит отмщение.



1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   24

Коьрта
Контакты

    Главная страница


Письменное наследие Кавказских албан том 1