• Дудаланы Махмуд (Рамазан Къарча, Махмуд Асланбек). 01.01.1908 – 01.04.1981.
  • Экинчи джашауу
  • ISBN 5-900522-05-9 ; Москва, 1996 джыл; 11-73 бетле)
  • Дудаланы Махмудну туугъаны 1908-чи джыл, январны бириндеди; 1981-чи джыл, апрелни бири да ауушхан кюнюдю. Патерсонда асралгъанды.
  • СЫЛПАГЪАРЛАНЫ АЗРЕТ-АЛИЙНИ ДЖАШЫ ЙЫЛМАЗ НАУРУЗ
  • Лайпанланы Билал. 2008-чи джыл, июнь ай. Ставангер. МАХМУД бла ЙЫЛМАЗНЫ БИР-БИРИНЕ ДЖАЗГЪАНЛАРЫ Эскертиу
  • Йылмаз Невруз (Сылпагъарланы Йылмаз)
  • Къарнашынг Рамазан. P . S .
  • Йылмаз Невруз
  • Йылмаз



  • страница1/4
    Дата18.06.2017
    Размер0.66 Mb.

    Тыш къраллада къарачай байракъны ёрге тутхан адамла дудаланы махмуд бла сылпагъарланы йылмаз


      1   2   3   4

    Лайпанланы Билал

     ТЫШ КЪРАЛЛАДА КЪАРАЧАЙ БАЙРАКЪНЫ ЁРГЕ ТУТХАН АДАМЛА



    ДУДАЛАНЫ МАХМУД бла СЫЛПАГЪАРЛАНЫ ЙЫЛМАЗ

                Минги Тауну этегинде – шыйыхла, умметчи эмда миллетчи тюз адамла да зияратха джюрюучю – нарт къабырла бардыла. Ол къабырлада Къарачай Халкъ-Джурт джашар ючюн, къама бла, къалам бла да къан-джан аямай кюрешгенле, шейитле, кераматлыла, айтыргъа – Минги таулула асрала келгендиле. Сын ташлагъа къарайма: Къарча, Адурхай, Будиян, Науруз, Трам; Ачемез, Къара-Мусса, Татаркъан, Хасаукачы Умар, Джаттай; Абдуллах шыйых, Хаджи, Бушай; Алийланы Умар, Гюрджюланы Къурман...

    Бу сюелген а къайсыды, къылычха ушаш къаламы бла къолунда? Окъуйма: Дудаланы Махмуд (Рамазан Къарча, Махмуд Асланбек). 01.01.1908 – 01.04.1981. Кимди ол, кърал тамада, аскер башчы, дин башчы, не бир джигит къазауатчымы? Огъай, аладан бири да тюлдю ол. Сюргюннге тюшген халкъланы, инсанланы хакъларын къайтартыр ючюн, халкъланы кеслерин, культураларын да сакълар ючюн, къаламын къама этиб, тохтаусуз кюрешген-сермешген адам болгъанды Махмуд. Кеси кетгенликге, этген иши, джазгъаны бизге алтын хазнады, юлгюдю.

    Джазыу тышына атхан къарачайлылада Дудаланы Махмуддан онглу адамыбыз болмагъанды. Кёб заманны (СССР оюлгъунчу) бизде къралны, халкъны джауунча кёргюзтюрге кюрешгендиле аны. Таб, къарачай газетде да, анга «сатлыкъ, душман, аллай-быллай» деб, хылымылы затла джазылгъаны тамада тёлюню эсинде болур. Да не этгенди да Махмуд, КГБ аны аллай бир кёрюб болмаз ючюн? Бир зат да. Джангыз тюз сёзю ючюн кёрюб болмагъандыла аны. Ол айтхан кертини энди кърал тамадала кеслери да айтадыла. Алай эсе, бизни борчубуз – Халкъыбызны Керти Адамын – Дудаланы Махмудну халкъыбызгъа джангыдан танытыуду, ёсюб келген тёлюле миллет джигитлерибизни билирге керекдиле. Дудаланы Махмуд бла Сылпагъарланы Йылмаз Науруз бир-бирине джазгъан къагъытланы-мектубланы (письмоланы) окъугъан да ангыларыкъды ала къаллай уллу адамла болгъанларын. Ёзге, ол джазмаланы аллында, сау бир илму-излем институт этерик ишни этиб атхан ол эки Адамны юсюнден къысха сёз айтыргъа излейме.



    ДУДАЛАНЫ МАХМУД

    1940-чы джыллагъа дери Къарачай Илму-Излем Институтда тамада илму къуллукъчу болуб ишлегенди. Лайпанланы Хамид бла бирге биринчи фольклор китабланы (джырланы, джомакъланы, таурухланы, айтыуланы) джыйышдыргъан адамды. Ала чыгъаргъан «Эски къарачай джырла»-дан, «Къарачай фольклор»-дан  текстле бир китабдан бир китабха кёчгенлей барадыла. Алагъа да, Махмудну осиятына кёре, джангыдан къаралыргъа кереклиси хакъды.

    Къазауат башланнганында, аскерге чакъырылыб, 1942-чи джыл немчалагъа джесирге тюшеди. Амал табыб, джесирге ким тюшеди? Мадар болса, Сталинни джашы да тюшерик болмаз эди немчаланы къолларына. Джесир камплада (концлагерледе) ахрат азабын чегеди Махмуд. 1945-чи джыл, джесирлени ызына, СССР-ге къайтара тебрегенлеринде, Махмуд да бир къауум бла чегетге къачыб, кесин табдырмай тохтайды. Джесирлени эслеринде эди, политика командирле окъуучу бегим: «джесирге тюшгеннге джуртун сатханнгача къараллыкъды. Джесирге тюшгенден эсе, кесигизни уругъуз. Ахыр патронну кесигизге сакълагъыз». Ма ол къоркъуу эди джесирлени джуртха къайытыуларына буруу болгъан. Немча лагерледе азабдан сора, джуртда да не ёлтюрюллюклерин, не да тутмакъ боллукъларын билгенлери себебли, артха къайытмай, джан къутхарыргъа кюреше эдиле джесирге тюшген совет аскерчиле. Дуда улу да аланы бири. Кесине «тюркме» деб, Тюрк къралгъа ётерге мадар табады. Алай башланады ючюнчю джашауу зауаллыны. Биринчи джашауу Къарачайда, анда да къоркъуу тюбюнде: тукъуму ючюн да боллукъ эдиле тутаргъа, интеллигент болгъаны ючюн да боллукъ эдиле тутаргъа – азмыды чурум, аякъланнган кёзюую 1930-1937 джыллагъа тюшген адамны. Экинчи джашауу джесирликде ётеди. Ючюнчю джашауу да – тыш къраллада: Тюркиеде, Германияда, Америкада... Алай а, къайда болса да, Махмудну тюню-тюшю да, сёзю-иши да Къарачай болгъанды.

    Менде сакъланнган къагъытларыны биринде Махмуд былай джазады: «Мен ненча кере аджалдан къалгъанма: 1930-чу джыллада тутулмадым; къазауатда джоюлмадым; джесирликде ёлмедим.  Къатымда адамла ёлюб, мен а сау къалыб баргъанма. Не ючюн? Не ючюн къутхаргъанды анча кере мени ёлюмден Аллах?».

    Ол соруугъа бютеу джашауу бла джууаб этгенди Махмуд. Кесини къайдагъысын, ким болгъанын билдирмез ючюн (Совет къралда юйдегисине, джууукъларына къыйынлыкъ джетдирирле деб къоркъгъандан), атын тюрлендиреди, псевдонимле алады. Джангы атлары аны: Рамазан Къарча, Махмуд Асланбек. Ол атла бла чыгъады 1950-чю джыллада Тюркиеде китаблары: «Къарачай-Малкъарда малчылыкъ эмда аны бла байламлы тёреле»; «Къарачай-Малкъар халкъны фаджиясы (трагедиясы)».

    Малчылыкъны юсюнден китабны биринчи басмалагъан Бегийланы Абдуллахды («Минги Тау» журнал, 1994  джыл, № 5). Бек уллу ишни этгени бла бирге, Абдуллах бир кемлик да джибергенди: Дуда улуну къыйынын, таза къарачай тилде ол кеси джазгъанча къоймай,   сёзлерине, харифлерине дери тюрлендириб, бир малкъарлы джазгъанча этгенди. Сора, «бу таулу ким болур?»,- деб, соргъаны, келишген огъуна этмейди. Аны себебли, ол джангылычны да тюзете, мен «Ас-Алан» журналда Махмудну китабын, ол кеси джарашдыргъанча, Къарачай тюркчасын эмда Тюркие  тюркчасын бергенме.

    Рамазан Къарчаны (Дудаланы Махмудну) китабын «Минги Тауда» басмалай, Абдуллах Бегий улу редакторлукъ сёзюн джазады: «Бу сиз окъурукъ зат – не бир аламат хапар, не да бир сейирлик таурух тюлдю... Ёмюр ёмюрледен келген бир тынгылы халкъ джоюлуб кетсе, андан не зат къалыргъа боллукъ эди – Бу – Олду. Джер джюзюнде къайсы халкъны юсюнден джазылгъанды: ма быллай халкъны къырдыла, джокъ этдиле, аны уа ма быллай тауушлукъ адетлери, тёрелери бар эди; ол ма быллай низамлы, огъурлу, иш кёллю халкъ эди деб? Болгъанмыды, айтырча, аллай юлгю, тыш къраллада китабха салыб чыгъарырча? Бу – Олду. Биз, Къарачай-Малкъар Халкъ, джоюлгъанланы санында эдик. Аллахха шукур, халкъыбыз сау къалгъанды. Джашау тёреси да сакъланнганды. Тозураса да, сакъланнганды. Халкъ сакълаялгъаны – не, тас этгени – не, бери – Бу Китабха тюшмей къалгъаны не – эсибизни джыйыб, толу болмаса да, энди аны айталлыкъ бизбиз – бир кере асмакъ джибден юзюлюб тюшген халкъ. Иш усталыгъын, адетин, тёресин, чамын, оюнун, къылыгъын, джерин, тауун, ташын китаблагъа тюшюрюб, миллетибизни атын ёлюмден къутхарыргъа кюрешген Таулу – бу Рамазан Къарча кимди? Не адамды? Къайданды?.. Саумуду? Кими барды?.. Айтыллыкъ зат кёбдю, алай а, китаб чыкъгъандан сора... Бусагъатда уа, бу китабны окъуюкъ да, кеси кесибизни джангыдан таныйыкъ».

    Бегийланы Абдуллах Дудаланы Махмудну юсюнден Йылмаз Науруз джазгъанны, Йылмазны да къысха биографиясын береди «Минги Тау» журналда (1998 джыл, №1, 172-186 бетле).  Абдуллахны сагъыннганыбыз бла, кертисин айта кетерге излейме: Бегий улу ашхы назмучу болгъаны бла къалмай, онглу редактор болгъанын да танытханды – «Минги Тау» дергини дунияда эм иги журналланы дараджасына чыгъаргъан эди, миллет ангыбызны, тарих эсибизни къозгъаб тургъан басма Сёз этген эди. Аны редакторлукъдан кетгени (кетергенлери) бизни миллет ангыбызны, тарих эсибизни, культурабызны айныууна заранды, бек уллу заран.

    Мен Махмудну эки китабын да (Малчылыкъны юсюнден китабын оригиналындача – къарачай, тюрк тилледе; Халкъны Фаджиясыны юсюнден китабын да оригиналындача – тюрк тилде) «Ас-Алан» журналны 2001 джыл чыкъгъан 2(5) номеринде басмалатхан эдим. Радио «Свобода» бла окъугъан материалларын «Юйге игилик» газетде (№№28-29, №32, №№34-35, №50) чыгъаргъан бла къалмай, «Правозащитники репрессированных народов» китабха да (ISBN 5-900522-05-9; Москва, 1996 джыл; 11-73 бетле) салгъан эдим. Ол материалланы меннге Хубийланы Хаджи-Мурат бла эгечи Зульфа алыб берген эдиле  Махмудну къызы Айбикеден мен 1990-чы джыллада Америкада болгъан сагъатымда. Дагъыда бир къауум материалын, журналист эмда джазыучу Лайпанланы Сейитни «Дуда улу тюзюн, кертисин джазса да, быллай затланы басмалар кёзюу келмегенди алкъын» деген сёзюне тынгылаб, басмаламай къойгъанма. Ол къагъытланы ичинде Дуда улуну аманаты-осияты бар эди бизге – Къарачайны тарихи, культурасы, тили, адабияты бла кюрешгенлеге. Анда айтылгъанны мен кёб адамны ауузундан эшитгенме, Лайпанланы Сейитни кесинден да. Ёзге, тюзюн бизде бир-бирине айтыргъа боллукъдула, аны да шыбырдаб, джазаргъа, басмаларгъа уа – къайда!.. Дуда улуну джазгъаныны къысха магъанасын эки-юч сёз бла былай айтыргъа боллукъду: «Ёзден сёз эмда къул адабият». Махмудну айтханы: «Советлени кёзюуюнде къул адабият (пролетар литература) къуралгъан эсе да, халкъны ёмюрледен келген ёзден сёзюн – керти тарихин, фольклорун болгъаныча сакъларгъа керек эдик. Эски тарихибизни, культурабызны коммунист режимге джараулу этиб джазыб, басмалаб, бойнубузгъа уллу гюнах алгъанбыз. Фольклорну, эски джырланы джыйыб, сюзюб, басмагъа теджеген сагъатда кёб затны къоратханбыз, къошханбыз, тюрлендиргенбиз». 1930-1940 джыллада Къарачай илму-излем институтда фольклор бла байламлы ишле къалай баргъанларын джаза, Дуда улу джарсыйды: «Ай медет, биз мадарсызлыкъдан джазгъан ётюрюклени джаш тёлю кертиге санаб турургъа боллукъду. «Кърал тюрленнгени сайын, тарихибизни да, фольклорубузну да тюрлендириб барсакъ, къалай болур? Ол гюнахым бла кетерге излемейме дуниядан. Тюзюн айта кетерге излейме». Айтады тюзюн Махмуд. Алай а, совет коммунист кърал оюлгъандан сора да, ол системада, къул ангыда ёсгенлеге, Махмудну эркин фикири, ёзден сёзю керекмиди? Керекди, алагъа тюл, ёсюб келген джаш тёлюге. Аны себебли, Дуда улуну осиятын басмаларгъа таукел болгъанма.  Басмалагъан бла къалмай, сууну эски ызына къайтарыргъа керекди – эски джырланы да Махмуд айтханча, Махмудда сакъланнганча тюзетиб, буруннгу формаларын, магъаналарын сакълаб, джангыдан басмаларгъа борчлубуз.

    Дудаланы Махмудну юсюнден къысха айтырым буду. Быйыл ол туугъанлы джюз джыл болады. Аны туугъан кюнюн, айын не Къарачайда, не Тюркиеде, не Америкада ажымсыз билиб, айталгъан болмагъанды. Бу ишде меннге биягъынлай уллу болушлукъ этгендиле профессор Хаджи-Мурат Хубий эмда аны эгечи Зульфа. 2008-чи джылны июнь айында Америкада Дудаланы Садыкъны юй бийчеси Софияны Махмудну къызы Айбикеге сёлешдириб, ол билдирген тархны къайтарыб джазама: Дудаланы Махмудну туугъаны 1908-чи джыл, январны бириндеди; 1981-чи джыл, апрелни бири да ауушхан кюнюдю. Патерсонда асралгъанды. 

    Махмуддан уллу архив къалгъанды: кёбюсю Америкада къызындады, менде да Махмудну къызы Айбике берген бир китаблыкъ заты барды, Йылмазда неси болгъанын ол кеси айтады.

    СЫЛПАГЪАРЛАНЫ АЗРЕТ-АЛИЙНИ ДЖАШЫ ЙЫЛМАЗ НАУРУЗ

    1905-чи джыл Тюркге кёчген белгили Герий афендини туудугъуду. 1938 джыл мартны онбиринде Тюркиени Эски-шехер тийресинде туугъанды. Усталыгъы адам дохтурду. Медицина джаны бла билим алыуун Германияда тамамлагъанды. Арт кёзюуге дери ол усталыгъы бла ишлегенлей тургъанды. Алай а, аны эм уллу иши – Дудаланы Махмуд кёлтюрген къарачай байракъны мийикге тутуб, бюгюнлеге джетдиргениди. Атына тыйыншлыды (Йылмаз – батыр, ётгюр деб, кёчюрюледи Тюркчадан). Тюркде Къарачайчылыкъ сезимни-ангыны-эсни къозгъагъан Дудаланы Махмуд болгъан эсе, аны джукълатмай тургъан къауумну башы Йылмаз Наурузду.

    Йылмаз башха дергилеге да статьяла джазарын къоймагъанлай,  «Бирлешик Кавказия» деб, бютеу Шимал Кавказгъа джораланннган журналны, «Къарт Джурт» деб да таза къарачай журналны чыгъарыб тургъанды. «Кёргенлерим, билгенлерим, эшитгенлерим» деб, къарачай адетлени ким да сейирсиниб окъурча, къагъытха тюшюргенди. Йылмаз чексиз кёб иш этгенди. Къарачай халкъыбызны тарихини, культурасыны тёрюнде турлукъ сыйлы адамларыбызны бириди.

    Биз сёзню узун этиб джармалагъандан эсе, Йылмаз бла Махмуд бир-бирине джазгъан къагъытлагъа кёчейик. Ала, халкъыбызны сакълар джанындан эки патриот бир-бирине джазгъан фикирле тюлдюле къуру. Бизни адабиятда эпистоляр жанрны тамалын салгъан магъаналары да барды аланы. Дагъыда, къарачай тюрк тилибизни байлыгъына субайлыгъына шагъатды быланы джазгъанлары. Дагъыда, халкъыбызны къыйын къадары, джазыуу, тюненеси, бюгюню, таб тамбласы да, тюшюндюрюрча, сагъайтырча къараб турады аланы джазгъанларындан. Дагъыда...

    Бу ишни юсюнде мен этген – текстлени кирилл харифлеге кёчюргенме, ангылашынмагъан сёзлени да къарачайча магъаналарын берирге кюрешгенме. Башха бир затларына тиймегенме. Тиерге да эркинлигим джокъду. Джазгъанларын джазгъанларыча къойгъанма.

    Лайпанланы Билал. 2008-чи джыл, июнь ай. Ставангер.

    МАХМУД бла ЙЫЛМАЗНЫ БИР-БИРИНЕ ДЖАЗГЪАНЛАРЫ     

    Эскертиу: Дуда улуну адресин Х. Кассаепден юреннгенден сора, адресин бегитирге деб, алгъы бурун карт (открытка) джазгъан эдим. Ол да къысха бир джууаб джазгъан эди. Энди бу къысха мектупну (письмону) бериб, ызы бла огъарыда мен джазгъан мектупха берген джууабын джазарыкъма. Мени мектубумдагъы керексиз бёлюмлени (…………….) былай къысхартханма.

    Йылмаз Невруз (Сылпагъарланы Йылмаз)

    ***


    Дурхам, 16. 01. 1978

    Бек багъалы къарнашым Йылмаз,

    Къысха джазыуунгу алыб, эгечинг да мен да бек къууандыкъ. Кесинг да, келин да, сабийчик да (дагъыда сабийчиклеригиз бар болурла деб умут этеме) иги болурсуз, Аллах айтса. Биз да бусагъатлыкъда аякъ юсюнде турабыз. Эгечинг ишлейди, къызчыкъ окъуйду, мен да джата-къоба барама. 1974 джылны башындан бери пенсиядама. Санга джазарыкъ кёб джарсыуум барды, аланы артдан джазарма.

    Кечирек болса да, джангы джылыгъыз бла алгъышлай, саламларыбызны, сюймеклигибизни джиберебиз. Сабийлени кёзлеринден бай этебиз.

    Къарнашынг Рамазан.

    P.S. Эгечинг да салам иеди.

     

    ***



    26. 01. 1978

    Сыйлы Тамадам,

    Кёб джыллагъа созулгъан бир байламсызлыкъдан сора, энтда джазаргъа мадар табханым ючюн зауукълума.

    Байламыбыз юзюлген джылланы терслиги мендеди. Университетни бошаб, Истанбулдан айырылыргъа керекли болгъанымдан сора, сени бла да, къалгъан идеология нёгерлерим бла да байлам къураялмай талай джылны оздурдум. Заманны узайгъаны, дагъыда мен ичинде джашагъан шартла, мени миллет джарсыуларымдан бир ауукъну узакъ турурума себеб болдула. Аллах айтса, мындан ары, бурундан да кючлю болуб, миллет кюрешибизге тин джаны бла да, дуния джаны бла да къуллукъ этерге кюреширикме, къуллукъ этгенле бла да бирге боллукъма.

    Байламыбыз юзюлген джыллада мени джашауумда болгъан тюрленмекликлени къысхасы бла айтайым. 1969 джылны аллында, дергини джууаблылыгъын нёгерлериме аманат этиб, Истанбулдан айырылдым. Бу кёзюуде М. Расих Саваш мектуп джазыб, дергини мындан ары Шимал Кафказ дернекни атына чıгъарыргъа излегенлерин билдирди. Мен да: абонементлерибизни юсюнден бютёу джууааблылыкъланы кеси юсюгюзге аллыкъ эсегиз, дергини басмалау хакъын берирге разы болуруму билдирдим. Алай а, ала дергини къуру атына ие болургъа излегенлерин белгили этдиле. Мен да аны унамадым. Истанбулда къалгъан нёгерлерим да дергини мындан ары чыгъарыргъа кеслерине базмагъанларын айтдыла. Бу себебден, дергини басмалатханны келлик иги кюнлеге дери къойдум.

    …………………..

    Тюркиеде джети джыл чакълы ишлегенден сора, усталыкъ алыргъа деб, Германиягъа келдим, 1976-чы джылны башындан бери бир госпиталда ишлейме. Сабийлени да келтиргенме, эки джылдан бери хирургия эм травматология джаны бла усталыкъгъа юренеме.

    …………………….

    Ахмет Джанбек бла мектуп джюрютеме. Газават Кафкаслыгъа талай къагъыт джаздым, джууаб бермеди. Саумуду, шаумуду, Германиядамыды, башха къралдамыды –  джукъ билмейме. Барасби Байтугъан бла байлам къурадым, алай а, аны тюркча билмегени себебли, арабызда мектуп джюрюмейди. Саид Шамил Бий да Арабиядан къайытханды, Истанбулда джашайды. Мында Хасан Кассаебни да табдым, бюгюнледе анга да джазарыкъма. Мен ишлеген шахар бла Мюнхенни арасы 700 км’ди. Бу себебден  барыб келген къыйынды. Сыйыгъыз тёппемде болсун, тёрт сабий барды, ем кичиси 1,5 джылдады. Ала бла джолгъа чыкъгъан да бек къыйынды. Сизни Америкагъа къайытханыгъыз мени ючюн бек табсыз болду. Алай а, кеси оноуугъуз бла къайытхан эсегиз, къыйналлыкъ тюлме.

    ……………………….

    Кёбден бери этерге талпыгъан эки муратым бар эди. Быладан бири, Имам Шамилни юсюнден илму-излем бла китаб джазыу; башхасы да, къарачайча эски текстлени юсюнден тинтиу этиб, келлик тёлюлеге унутулмай барырча бир илму чыгъарманы ортагъа салыу. Ол эки теманы юсюнден тинтиу этерге эндиге дери не мадар, не амал табмадым. Энди бу талпыуларымы керти этерге мадар табарыма базама. Алай а, Тюрк тилде джыйышдыргъан документлерим Тюркиеде къалгъандыла. Алман (герман) тилде къараллыкъ документлени тинтерге бусагъатдагъы алманчам джетмейди. Была бла къалмай, Русияда, Кафказияда басмаланнган чыгъармаланы да тинтерге керекди. Алай а, айтылгъан китабланы къалай табарымы да билмейме. Болум былай болгъанына кёре, мени этер ишим, тохтамаздан документ джыйыуду. Аллах айтса, китабны артда джазарма.

    Бир да сизни бла бирге бир муратыбыз бар эди: къарачайча буруннгу назмуланы, джырланы, эпопеяланы, айтыуланы, дагъыда былачаланы джыйышдырыу.

    Бу мектубум бла биргелей, кетген ёмюрде джашагъан талай шайырны назмулары болгъан къол джазма альманахны фотокопиясын джибереме. Бир къаууму алай аламат тюл эсе да, Хачирланы Юсуф бла Малкъарлы Мухамматны назмулары ариудула.

    ……………………….

    Тюркиеде кёзюуюмде, “Хож эли” атлы джырны билгенледен тынгыларгъа кюрешиб, 25 тизгиннге джууукъ бир текстни джыйышдыргъан эдим. Сиз да кесигиз джыйышдыргъан текстни манга ийген эдигиз. Быланы экисин тенглешдириб, джырны текстин бир кесек ёсдюргенме. Болса да, сиз аны критика этерге керексиз. Мендеги текст Тюркиеде къалгъаны себебли, джибералмайма.

    Манга джазгъан ахыр мектубунгда, къолунгда танг кесек сайлама текстле болгъанын, быланы китаб халгъа келтирирге талпыгъаныгъызны…джазгъан эдигиз. Энди мен, сизде эм кесимде болгъан текстлени тинтиб, тюркча ачыкъламала да салыб, аланы барын китаб форматында джараштыргъан бла басмалатхан къуллукъну юсюме аллыкъма. Китабны автору Дудаланы Махмут боллукъду; мени атым да «Тюрк тилде басмагъа хазыр этген» деб джазылса джетерикди. Алай а, мен сиз айтханнга бойсуннукъма, къалай тыйыншлы кёрсегиз алай этербиз. Не ючюн десегиз, мен сизге чексиз дараджада ийнанама, сизни керти кёлден сыйлайма.

    …………………..

    Тинтиулерими юсюнден джол кёргюзтген джаны бла болушуругъузну тилейме. Тансыкъ саламларымы джибереме. Келинигиз бла кузенлеригиз да салам-хурмет джибередиле. Акъбайладан ана эгечим Севим Ханым бла кузенчигим Айбикеге да саламларыбызны джиберебиз.

    Йылмаз Невруз

    ***


    Энгишгедеги мектупну тюркча джазгъанма, былайгъа къарачайчагъа кёчюрюб салама. (- Й. Н.)

     Варстейн, 26. 01. 1978



    Сыйлы Тамадам,

    Мектубугъуз мени бек къууандырды, саулукъ хапарыгъыгъызны да юрениб, къууанч аллы болдум. Кассаепден Аллах разы болсун. Адресигизни ол ийди, былайлыкъ бла джангыдан (мектуп бла болса да) хапарлашыргъа мадар табылды.

    Талай айны мындан алда узун бир мектуп джазып (адресигизни билмегеним себебли) джибералмай къалгъан эдим. Тарх салмай сакъланнган бу мектупну да бусагъатда иеме. Анда джазгъанларыма ма бу затланы да къошайым:

    Байтуугъаннга байрам карт, къысха мектупчук дегенча ууакъ кагъытчыкъла джибергенден ары кенги бла джазалмайма (тил проблеми себебли). Кассаеп бла мектуплашама, аны къумукъча джазгъан мектупларын къыйналмай ангылайма. Газават Кафкаслыны юсюнден чыртда хапар билалмай къалдым. Мюнхендеги Институтну Шимал Кафказ бёлюмюню джабылгъанын, ДЕРГИ’ни басмаланмагъанын, Едиге Кырымалны къаты ауругъанын Кассаэпден юрендим. Ахмет Джанбек да простат ауруулу болуб, Мюнхеннге келип операсён болургъа излегенин талай кюн алгъа манга джазгъан эди.

    Истанбулда басмаланнган “Кузей Кафкасия” атлы журналны редакциясына бир мектуп джазып, фикирлерими билдирдим. Джазыу джазаргъа кюреширими да, ачха болушлукъ этерими да билдирдим. Айтханымча бир-эки джазыу бла бир кесек ачха да джибердим. Сейир неди десегиз, джазыуларымы басмаламадыла. Бир мектуп джазыб, быллай политик джаны была актиф джазыуланы басмаларгъа тартыннганларын, бурунча буюгъуб ишлеген журналчылыкъны джюрютюрге кюрешириклерин билдирдиле. Бу болумну ангылагъанымда джюрегиме мыдахлыкъ чёкдю. Кертисин айтырыкъ эсем, ол буюгъуб джашагъан адамладан мындан артыгъын излегенни бир джарауу джокъду.

    Тюркиеде бек кёб миллетчи джаш адамыбыз барды, алай а, алагъа башчылыкъ этерик бир адам орталыкъда кёрюнмейди. Саид Шамилни къартайыб, кеси юйюне къысылыб джашагъаны айтылады.

    Алгъаракъда айтхан статьяларымы бирер копиясын сизге джибереме, заман табсагъыз кёз джетдирирсиз.

    Арт джыллада Советлени эм да Советлеге джесир болуб джашагъан миллетлени юсюнден кёб зат джазылады. Сёз ючюн, быладан: германча “Кырым, Сталинград, Каукасус”-1977; “Дер Берг Криег им Каукасус”-1977 атлы китабла китаб тюкенлени терезелерине салыныбдыла. Бу китаблагъа Къарачайдан да суратла салгъандыла; “Со Гинген дие Косакен дурч дие Хёлле”-1976 китабда Экинчи Дуния Урушну ахырында Къазакъ-Орус къачхынчыланы Австрияда Орусха къалай берилгенлери ангылатылады; “Вор дем Стурз, дас Енде дер Сощэтхеррсчафт”-1977, франсузчадан германчагъа кёчюрюлген китаб бек интересантды, окъургъа тыйыншлыды, темасы Советлени чачылырыны джууукъ болгъаныны юсюнденди.

    Эки джылдан бери Германияны медиасы, Полонияда азатлыкъчы интеллигенсияны, ишчилени, халкъны актив азатлыкъ кюрешлерини юсюнден хапар бергенлей турады. Полониялы тарихчи Адам Мичникни “İч щерде Счреиен!” деб башланнган ачыкъ мектубун “Дер Спиегел”-ден кёчюрюб, «Кузей Кафкасия» журналгъа ийдим, аны басмаларгъа къоркъдула.

    Бек ачыулу бир керти зат да неди десегиз, Темир Бурууну артында къозгъалыуланы башлагъан бир заманында бизни диаспорачы шимал кафказлыла, тарихибизни эм пассив, эм чачыу-къучуу кёзюуюн джазадыла. Аллах тюзетсин.

    Джылланы берген тансыкълыгъы бла, сизни кюнле бла булджутурукъ узун мектупла, джазыула джибереме, кечигиз.

    Аллыбыз кюнледе дагъыда джазар мурат бла мектубума былайда ахыр береме. Сизге, эгечибизге, мен да, келинигиз бла сабийле да керти кёлден саламла, сюймекликле, джиберебиз. Сиз билген Мансурдан сора, тёрт сабий къошулгъанды: Айшат, Мариям, Мухаммад, Шамил. Бары да сизни сыйлаб, къолларыгъыздан уппа этедиле. Аллахха аманат болугъуз.



    Йылмаз

    ***


    Дurham, N.С. USA

    23. 02. 1978

    Багъалы къарнашым Йылмаз,

    Эки мектубунгу, макалаларынг (статьяларынг) бла дин назмуларынгы алдым, сау бол. Ананг бла атангы ауушханларына эгечинг да, мен да бек юзюлдюк (къыйналдыкъ), гюнахлары къурусун, джандет ахлу болсунла, башыгъыз сау болсун. Ёлмезлик инсан джокъду, кёзюую бла барыбыз да кетерикбиз. Бизни борчубуз аланы дуадан, садакъадан заман-заман унутмай тургъанды. Сабийлени къошулгъанларына бек къууандыкъ; аланы ёсдюргенигиз ючюн келин ханымгъа бла санга уллу бюсюрёу этебиз. Ала ёсюб иги тербия (адеб), тахсил (окъуу) алыб, юйлерине, миллетлерине хайырлы бирер адам болуб, аладан къууанырбыз, Аллах айтса. Кеслерине да ариу атла атагъансыз: Мансур, Айшат, Мариям, Мухаммат, Шамил! Аланы суратларын, келин бла сен да биргелерине болуб, бизге иеригизни тилерикбиз. Эндиден таныргъа сюебиз.

    Сени мектупларынгы тохтагъанына мен къыйналыб тура эдим. Алай а, бу ишни хакълы бир себеби болгъанын сезген эдим эм да кюнлени биринде джангыдан бир-бирибизни табарыбызгъа ийнаннганлай тургъан эдим. Сора, ол кёзюуде сени кибик мени да талай джунчууум болду. 1969 джылны ахырында бюрек ауруугъа тутулуб бир бюрегими алдырдым, аны ызындан простат къайгъы чыкъды, джарты инвалид халгъа  келдим. Аны юсюне Барасбий пенсиягъа айырылды, ишим аууур болду. Алай болмаса эдим, сени излемей къоярыкъ тюл эдим, аз болса да, ачхачыкъ бла да болушургъа боллукъ эдим.

    Истанбулдагъы дергиге макала эм да ачха болушлукъ керек болгъаныны юсюнден Расих Бий манга джазгъан эди. Актиф материаллагъа политик шартланы келишимли болмагъанын да билдирген эди. Бу фикирни тюз болгъанын мен да къабыл этдим. Иги сагъыш этиб къарасакъ, дуния болумуна кёре биз да кюрешибизни джорукъларын тюрлендирирге керек болабыз. Бурун заманда биз, эркин дуния (демократик къралла) зор этиб, андагъы (Советледе) джесир миллетлени азат этдирликди деб, оюм эте эдик, Советлени къаты критикагъа тута эдик. Энди уа эркин дуния кеси оноусузлугъу себебли кеси къайгъылыкъ болуб турады. Алай а, андагъы халкъларыбыз сюргюнден къайытханлы, Сталинни заманына кёре рахат джашайдыла. Сени статьянгда да кёрюннгенича, халкъны адам саны кёбейиб барады, джаш тёлюле да окъуу аладыла. Миллет тин кючленеди. Мен Совет медияны, бизни андагъы интеллигенсиябызны джазгъанларын окъургъа кюрешиб турама хоншу университетни библиотегинде (алайгъа Советлени басмалары келгенлей турады). Бусагъатлыкъда, мени оюмума кёре, келлик заманнга кесибизни хазыр этерге; болумгъа кёре джорукъларыбызны тюрлендирирге; кюреш тарихибизге сосиологи илму бла къараб, хаталарыбызны (джангылычларыбызны) билирге, джангы стратегиле табаргъа керекбиз. Билгенингча, бютёу дуния терен эмда къоркъуулу бир чырмаугъа кириб турады. 

    Бу затланы юсюнден биз айырыб энчи оюм этербиз, фикирлерибизни бир-бирибизге джазарбыз; башха къарачайлыла бла, шимал кафкаслыла бла да джазышырбыз.

    Энди практик проблемалагъа келейик. Имам Шамил бла Къарачайны фольклоруну юсюнден илму-излем этерге талпыгъанынгы джазаса. Мени оюмума кёре да, иги темаладыла. Алай а, кесинг да чертгенинг кибик, Шамилни хакъындан терен ишлер ючюн джангы документлени табаргъа керекди. Дагъыстанда аны джазыучулары бла болушчуларыны Араб тилде джазылгъан нотлары, эскериулери, тарихлери энди орусчагъа кёчюрюлгендиле. Аурупада ингилизча, франсызча, алманча джазылгъан къайнакъ (источник) китаблагъа да джангыдан къаралыргъа керекди. Москва архивлеринде тинтилмеген кёб материал барды. Была бары да тил эм да заман керекдирген затладыла.

    Карачай фольклор а бюгюнден башланырча актуел бир темады. Сен бу затны кёлюнг  бичгенча ишлеб, китаб этиб чыгъарсанг, халкъыбызгъа тас болмаз, ёмюрлюк бир саугъа берирсе. Атынгы къалай болуруну юсюнден проблема джокъду, сен айтханча болсун: джарашдыргъан мен, басмагъа хазыр этген да сен.

    Менде эндиге дери 30-гъа джууукъ текст джыйылыбды. Арт джыллада Кафказдан да талай зат алгъанма (фольклор альманахладан). Литература билими къарыусуз джаш адамла джарашдыргъанлары себебли альманахлагъа кирген текстлени асламы бек учхарады. Кеслери да кирилл бла джазылгъандыла. Аланы мен Тюрк алфабетге кёчюрюб артдан джиберирме.

    Бизни фольклорубузда уллу миллетленикилеча епопеле (эпопеяла) джокъдула. Болса да, халкъыбызны къысха тарыхында, хоншуларыбыз бла салыннган байламларыбызгъа кёре, энчи-оригинал чыгъармала бардыла. Карачай-Малкъар халкъны фольклорундан башха, хоншу халкъланы (Черкес, Къабарты, Ногъай) болумларын, сыфатларын айгъакълагъан чıгъармала да бардыла. Бу затланы эм да халкъыбызны тарыхыны юсюнден къысха бир ал сёз джазаргъа тыйыншлыды.

    Сора, текстлени къалай ишленирини юсюнден сени белгили бир джоругъунг болур деб, оюм этеме. Сёз ючюн, мен 1955’де Аурупагъа келгенден алгъа, Анкара Университетни Тил, Тарих, География Факультетинде Слав Институтда орусча окъутхан заманда тюркология илмуланы доктору проф. Саадет Чагатай эм Анкара Этнография Музейни директору Др. Хамитни (Зюбейир Кошайны) джол кёргюзгенлери бла хар Карачай-Малкъар текстни тюркча магъанасын толусу бла берирге (бир бетде къарачайча, бир бетде тюркча) оноу этген эдим. Текстлени тюркчагъа Др. Хамит Кошай кёчюрлюк эди. Хамит текстлени асламын, мени да болушлугъум бла тюркчагъа кёчюрдю. Энди мен ол текстлени санга джиберликме. Окъусанг кёрлюксе, аланы гузаба кёчюрюлгенлери себепли халатлары да боллукъду. Сора, дактилографи да этилмегенди. Анкарада бир тиширыугъа дактилографха джаздырыргъа берген эдим, ол да барын джангылыч джазгъан эди, мен да ачыуланыб, аны къатында огъуна барын джыртыб атхан эдим. Хар сёзню джангылыч джазгъаны кибик, джазыу тизгинлени араларын да бек къысыкъ этгени себебли, тюзетирге амал джокъ эди. Ол текстлени окъугъан санга бек къыйын болурму, билмейме, алай а, Хамитни да, мени да хатыбызгъа дженгил юренниксе.

    Тюркчасын толу бергенибизни себеби, Проф. Саадет Чагъатай бла Хамитни фикирлерине кёре, Тюрк тиллени (диалектлени) окъугъан студентлеге тынчлыкъ эм да Тюрк Тил Курумну илму излемлерине болушлукъ берир деген оюм эди.

    Болса да сен башха джорукъ бла ишлерге эркинсе. Сёз ючюн, къуру ангылашынмагъан сёзлени тюркча магъанасын берирге боллукъса. Дагъыда быллай фольклор материалланы тинтиу джорукъланы юсюнден Истанбул ем Анкара юниверситетледе юлгюле табаргъа боллукъса. Алай а, тил усталаны (лингвистлени) ишлеу джорукълары санга керек тюлдю. Ала хар сёзню бютёу Тюрк диалектлери бла тенглешдиредиле, тинтедиле.

    Хачырланы Юсуфну назмусу менде да барды. Акъбайланы Исмайылны (Чокуна Ефендини) «Маулутундан» кёчюрген бир бёлюмю да (Пайгъамбарны ауушханы) барды. Аны къарачайчагъа бек аламат кёчюргенди. Алай а, джырла бла дин назмуланы бирге салсакъ, халкъ не айтыр, сагъыш этерге керекди.

    Басмалауну багъасын сени сыртынга джюклеб къоймам, мен да къошулурма. Алайсыз да сени джюгюнг джетерикди. Сабийлени тербиялары бла окъууларына къаты эс бёлюрге керексе. Ала гитчеликден талай тилни юрениб башларгъа керекдиле: тюркчаны юйде, алманчаны мектап бла орамда, ингилизчаны да энчи бир устаздан юреннгенлери тыйыншлыды. Сабийлени юй джумушха да юретигиз, келиннге болушсунла. Келин да, кесинг да алманчагъызны ёсдюрюгюз, ингилизчагъа да юренигиз. Биз, мени ата къарнашым Др. Садык Дуданы хоншусубуз. Мында университетде устазды, кёрмесе да сени таныйды. Аны диссертациясы “Кафказны юсюнден Орус джазыучула” атлы темады. Ол аны ингилизча китаб этип басмалатыргъа мурат этеди. Мында бек багъады. Истанбулда басмалаталырбызмы деб, сорады.

    Эгечинг да мен да салам эм сюймеклигибизни джиберебиз, сабийлени кёзлеринден бай этебиз. Материалланы артдан джиберликме.

      1   2   3   4

    Коьрта
    Контакты

        Главная страница


    Тыш къраллада къарачай байракъны ёрге тутхан адамла дудаланы махмуд бла сылпагъарланы йылмаз